PRZYPISY OSOBOWE I RZECZOWE

ABRAMOWSKI Edward (1868-1918). Filozof, socjolog, psycholog, polityk. Jeden z założycieli Polskiej Partii Socjalistycznej; teoretyk spółdzielczości; profesor psychologii w Uniwersytecie Warszawskim. ADWENTOWICZ Karol (1871-1958). Aktor dramatyczny, reżyser, dyrektor teatrów w Łodzi, Krakowie, Katowicach, Warszawie; role w wielkim repertuarze klasycznym: Ibsen, Strindberg, Słowacki, Szekspir. AJDUKIEWICZ Kazimierz (1890-1963). Logik i filozof. Prace z teorii i metodologii nauk; twórca tak zwanego radykalizmu konwencjonalnego. ALBRECHT Jerzy (1914-1992). Polityk, przed wojną członek Komunistycznego Związku Młodzieży Polskiej. Członek PPR od 1942; 1942-1945 więziony przez hitlerowców. Po wojnie: 1945-1948 członek KC PPR; 1948-1968 członek KC PZPR; 1956-1961 sekretarz KC PZPR; 1957-1960 zastępca przewodniczącego Rady Państwa; 1960-1968 minister finansów. ANDERS Władysław (1892-1970). Zawodowy oficer, od 1934 generał, polityk. Od września 1939 więziony w ZSSR. Po układzie Sikorski-Majski (1941), dowódca armii polskiej w ZSSR. Ewakuował armię na Bliski Wschód (1942). Jako dowódca II Korpusu dowodził bitwą o Monte Cassino we Włoszech (1944). Członek rządu polskiego na wychodźstwie. ANDRZEJEWSKI Jerzy (1909-1982). Prozaik, eseista. Przedwojenne utwory A. cechują postawy katolickie (Ład serca, 1938). 1935-1937 A. prowadził dział literacki w prawicowym tygodniku „Prosto z Mostu". Laureat Nagrody Młodych PAL w 1939. Podczas okupacji uczestniczył w konspiracyjnym życiu kulturalnym w Warszawie. Tom opowiadań Noc (1945) ukazywał problematykę okupacyjną, często w wymiarze conradowskim. Powieść Popiół i diament (nagroda „Odrodzenia", 1948) uwiarygodniała powojenne rządy komunistów w Polsce. Według powieści powstał scenariusz do filmu A. Wajdy (1958). W latach 1952-1957 A. był posłem na sejm. Po zmianie stanowiska politycznego i wystąpieniu z PZPR (1957) napisał m.in. opowieść Apelacja (1968), utwór obnażający system myślenia w komunizmie. Po 1968 A. stał się czołowym opozycjonistą. Ogłosił protest przeciw inwazji Czechosłowacji przez wojska Układu Warszawskiego. Do problemu najnowszej historii Polski powrócił w powieści Miazga (1980). ARMIA KRAJOWA Największa w Europie podziemna organizacja wojskowa w czasie drugiej wojny światowej, stanowiła część Polskich Sił Zbrojnych i podlegała rządowi polskiemu w Londynie. Formalnie istnia ła od 14 II 1942 jako kontynuacja Służby Zwycięstwu Polski i Związku Walki Zbrojnej. Rozwiązana w styczniu 1945 r.

A-ZWM „ŻYCIE" czyli Akademicki Związek Walki Młodych „Życie" - przybudówka uniwersytecka ZWM do 1948 r.

AŻAJEW Wasilij (1915-1968). Prozaik rosyjski. Napisał m.in. powieść Daleko od Moskwy (1948), o budowie rurociągu naftowego na Dalekim Wschodzie.

BABAJEWSKI Siemion (ur. 1909). Prozaik rosyjski. Autor powieści socrealistycznych Kawaler Złotej Gwiazdy (1947-1948, wyd. poi. 1949-1950) i Światło nad ziemią (1949-1950, wyd. poi. 1951-1952) o życiu kołchozowym. Pozostał wierny tematyce kołchozowej np. w tomach Biełyj swiet (1967-1968), Priwołje (1980).

BACZYŃSKI Krzysztof Kamil (1921-1944). Jeden z wybitnych młodych poetów, których talent rozwinął się w czasie wojny. Zginął w Powstaniu Warszawskim jako żołnierz AK, w batalionie „Zośka".

BANACH Stefan (1892-1945). Wybitny matematyk z tzw. szkoły lwowskiej; jeden z twórców analizy funkcjonalnej. BANDERA Stiepan (1908-1959). Polityk ukraiński; działacz Organizacji Ukraińskich Nacjonalistów (OUN). W czasie II wojny światowej współpracował z Niemcami. Jeden z przywódców Ukraińskiej Powstańczej Armii (UPA).

BARAŃCZAK Stanisław (ur. 1946). Poeta, tłumacz, eseista. Zaliczany do „nowej fali" w latach 70., działacz opozycji antykomunistycznej; wybitny tłumacz literatury anglosaskiej. Profesor literatury polskiej w USA (Harvard).

BARTELSKI Lesław (1920-2006). Poeta, prozaik, eseista. Autor książek o młodych pisarzach pokolenia wojennego {Genealogia ocalonych, 1963); wydawca Utworów wybranych T. Gajcego (1968).

BBWR (Bezpartyjny Blok Współpracy z Rządem). Organizacja mająca na celu popieranie polityki Piłsudskiego (1927-1935). Twórcą BBWR był Walery Sławek.

BECK Józef (1894-1944). Pułkownik. Polityk. Należał do najbliższych współpracowników marszałka J. Piłsudskiego. Oficer Legionów. Minister spraw zagranicznych RP (1932-1939). To on rzucił w sejmie polskim w 1939 w imieniu rządu słynne „nie" wobec roszczeń Hitlera.

BEREZOWSKI Antoni (1847-1916). Walczył w Powstaniu Styczniowym. Podczas pobytu w Paryżu cara Aleksandra II w roku 1867 dokonał na niego nieudanego zamachu w Lasku Bulońskim. Skazany przez sąd francuski na „galery" (dożywotnia deportacja do Nowej Kaledonii). BERIA Ławrentij P. (1899-1953). Polityk, komunista sowiecki. Naczelnik CzeKa w Gruzji (1921-1931); pierwszy sekretarz Komunistycznej Partii Gruzji (od 1931), szef NKWD ZSSR (od 1938, po Jeżowie); członek biura politycznego WKP(b) (od 1940), minister spraw wewnętrznych (od 1942). Wnioskodawca rozstrzelania oficerów polskich w 1940. W czasie walki o sukcesję po Stalinie Beria został aresztowany i rozstrzelany. BERLING Zygmunt (1896-1980). Generał. Polityk. Legionista, od 1918 w Wojsku Polskim. Od września 1939 więzień w ZSSR. 1940-1941 w polskiej, kolaboracyjnej grupie wojskowej w Małachówce pod Moskwą. W latach 1941-1942 w Armii Polskiej gen. Andersa, z której zdezerterował ze względów politycznych. Dowódca I Armii WP w ZSSR. Odwołany z funkcji i przetrzymywany w Moskwie (do 1949) po wydaniu rozkazu udzielenia pomocy Powstaniu Warszawskiemu przez oddziały I Armii; Autor Wspomnień (1990-1991).

BERMAN Jakub (1901-1984). Polityk, komunista. Członek KPP od 1928. 1944 członek Centralnego Biura Komunistów Polskich w ZSSR. 1944-1948 członek biura Politycznego KC PPR; 1948-1956 członek biura politycznego KC PZPR; 1957 wydalony z partii. B. był do 1956 szarą eminencją we władzach partii, współpracownikiem B. Bieruta w realizowaniu polityki Stalina w Polsce. BIAŁOSZEWSKI Miron (1922-1983). Poeta, prozaik, dramatopisarz. Wydał wiele zbiorów wierszy (debiut Obroty rzeczy, 1956) i prozy, m.in. Pamiętnik z Powstania Warszawskiego (1970). Współtwórca tak zwanego Teatru Osobnego.

BIEŃKOWSKI Władysław (1906-1991). Polityk, komunista. Przed wojną w Komunistycznym Związku Młodzieży Polskiej. Od 1942 w PPR. 1945- 1948 członek Komitetu Centralnego PPR; 1956-1959 minister oświaty; 1970 wykluczony z PZPR. Napisał: Motory i hamulce socjalizmu (1969). BIEREZIN Jacek (1947-1993). Poeta, eseista. Założyciel nielegalnego pisma „Puls" (1977).

BIERUT Bolesław (1892-1956). Polityk, komunista. Od 1918 w KPP; 1925-1926 w ZSSR; w latach trzydziestych jako agent Kominternu działał w Bułgarii, Czechosłowacji, Austrii. 1939-1943 na terenie ZSSR, od 1943 w kraju, członek KC PPR. Po wojnie 1944-1948 formalnie bezpartyjny. Prezydent Polski stalinowskiej (1948-1952); 1954-1956 I sekretarz PZPR. Nazywany „małym Stalinem". Odpowiedzialny za najgorsze zbrodnie reżimu stalinowskiego w Polsce. BITWA WARSZAWSKA (sierpień 1920). Zwana także „cudem nad Wisłą". Definitywne zwycięstwo, na przedpolu warszawskim, armii polskiej dowodzonej przez J. Piłsudskiego, nad armią sowiecką gen. M. Tuchaczewskiego. Zwycięstwo to, utwierdzone bitwą nad Niemnem, położyło kres sowieckiej presji militarnej na Polskę i Europę. Finałem stał się traktat w Rydze w r. 1921.

„BIULETYN INFORMACYJNY" Podziemny tygodnik, oficjalne pismo delegatury rządu, wydawany w wielkim nakładzie w Warszawie (1939- 1944), po powstaniu w Krakowie.

BOBKOWSKI Andrzej (1913-1961). Prozaik. Autor dziennika z okupowanej Francji 1940-1944 Szkice piórkiem (1957), oraz nowel (Coco de Oro, 1970). W ostatnich latach życia mieszkał w Gwatemali. BOCHEŃSKI Jacek (ur. 1926). Prozaik, eseista, tłumacz. Jego wczesna proza (Fiołki przynoszą nieszczęście, 1949; Zgodnie z prawem, 1952), posiada cechy socrealizmu. Powieści biograficzne (m.in. o Juliuszu Cezarze Boski Juliusz, 1961, o Owidiuszu Nazo poeta, 1969). Powieść o stanie wojennym Stan po zapaści (1988). Jeden z założycieli podziemnego ruchu wydawniczego w latach 70., współzałożyciel i redaktor naczelny kwartalnika „Zapis" wydawanego poza cenzurą (do 1981). BOGATKO Marian (1906-1940). Działacz robotniczy PPS; mąż Wandy Wasilewskiej. Zamordowany skrytobójczo we Lwowie, prawdopodobnie przez NKWD. BOJARSKI Wacław (1921-1943). Poeta. Redaktor okupacyjnego pisma literackiego „Sztuka i Naród", zmarł po postrzeleniu przez patrol niemiecki, gdy składał kwiaty pod pomnikiem Kopernika na Krakowskim Przedmieściu w Warszawie.

BOLESŁAW I CHROBRY (ok. 967-1025). Książę Polski od 992; pierwszy król Polski, koronowany 1025. Twórca piastowskiej potęgi państwa polskiego, przeciwstawianej w XX wieku koncepcji „jagiellońskiej". BOREJSZA Jerzy (1905-1952). Polityk; członek KPP od 1929. Organizator życia kulturalnego we Lwowie w czasie okupacji sowieckiej w formie kolaboracyjnej; działacz ZPP w ZSSR w czasie wojny; ochotniczo walczył w Armii Czerwonej; szara eminencja kultury sterowanej przez partię komunistyczną w okresie powojennym. BOROWSKI Tadeusz (1922 - 3 lipca 1951). Prozaik i poeta. Do dziesiątego roku życia w ZSSR. W czasie wojny (od 1943) więzień obozów koncentracyjnych w Oświęcimiu i Dachau. Autor głośnych nowel ukazujących zniszczenie wartości ludzkich w obozach nazistowskich (Kamienny świat, 1948; Pożegnanie z Marią, 1948). Później wypowiadał się żarliwie w duchu socrealizmu (Opowiadania z książek i gazet, 1949; Mała kronika wielkich spraw, 1951; Muzyka w Herzenburgu, 1953). W Niemczech wschodnich (1949-1950) wykonywał tajną misję polskiego komunistycznego wywiadu. Jego samobójstwo było długo ukrywane przez reżym. BOY-ŻELEŃSKI Tadeusz zob. Żeleński Tadeusz Boy BRANDYS Kazimierz (1916-2000), brat Mariana. Prozaik. Autor wielu powieści i opowiadań. Członek zespołu redakcyjnego „Kuźnicy". Początkowo realizował program socrealizmu (Obywatele, 1954). Nim będzie zapomniany (1955), nowela z kluczem, wiązana z Cz. Miłoszem. Pod koniec życia we Francji.

BRANDYS Marian (1912-1998), brat Kazimierza. Żołnierz kampanii wrześniowej. W czasie wojny w oflagu w Woldenbergu. Debiutował po wojnie jako dziennikarz. Prozaik i eseista historyczny. Autor książek dla młodzieży (Siadami Stasia i Nel, 1961), reportaży (Początek opowieści, 1951). Stworzył gatunek eseju historycznego i biografii historycznej, zwłaszcza z okresu wojen napoleońskich (Kozietulski i inni, 1967; Koniec świata szwoleżerów, 1972-1979). BRATKOWSKI Stefan (ur. 1934). Dziennikarz publicysta. Jeden z organizatorów konwersatorium Doświadczenie i przyszłość (1978-1982). Prezes Stowarzyszenia Dziennikarzy Polskich (rozwiązanego 1982). BRATNY Roman, młaśc. Roman Mularczyk (ur. 1921). Prozaik, eseista, poeta. M.in. autor pomieści Kolumbowie. Rocznik 20 (1957). BREZA Tadeusz (1905-1970). Prozaik, eseista. Po mojnie m służbie dyplomatycznej PRL (Rzym, Paryż). Autor historycznego cyklu powieściomego Mury Jerycha (1946), Niebo i ziemia (1949-1950). Jego pomieść Uczta Baltazara (1952) była przejamem socrealizmu. Instytucję państma kościelnego analizomał m utmorach: Spiżowa brama i Urząd (1960). BRONIEWSKA Janina (1904-1981). Prozaik, autorka książek dla dzieci. Redaktorka pism dla dzieci „Płomyk" i „Płomyczek" (1934-1937). W czasie mojny m ZSSR m komunistycznym ZPP, członek redakcji „Nomych Widnokręgom", oficer I dymizji Wojska Polskiego. BRONIEWSKI Władysłam (1897-1962). Poeta, tłumacz literatury rosyjskiej. Przed mojną bliski partii komunistycznej, autor mierszy remolucyjnych. Aresztomany przez NKWD m 1940 roku me Lmomie, mięziony na Zamarstynomie, później m moskiemskiej Łubiance. Opuścił ZSSR z armią Andersa, pisał miersze antysomieckie. Po pomrocie do kraju opomiedział się po stronie systemu komunistycznego, pisząc utmory m tym duchu (Słowo o Stalinie, 1949).

BRYGIDKI. Więzienie me Lmomie.

BRYSTYGIEROWA Julia (Luna) (1902-1975) Polityk, komunistka, prozaik. Od 1931 członkini KPZU. Podczas mojny m ZSSR, m polskiej grupie prosomieckiej, me mładzach ZPP. Posłanka do KRN. Od 1944 m UB (m randze pulkomnika), zajmomała się mięźniami politycznymi. Ingeromała także m spramy kultury.

BRZEŚĆ (i „sprama brzeska"). W roku 1930 Piłsudski, m dążeniu do ograniczenia mpłymóm zagrażającej państmu lemicomej opozycji i mzmocnienia m przyszłych myborach ugrupomań obozu rządzącego uciekł się do posunięć radykalnych. Po rozmiązaniu parlamentu aresztomano i osadzono m tmierdzy brzeskiej 19 posłom (PPS, PSL „Wyzmolenie", PSL „Piast") przed mytoczeniem im procesu.

BUJNICKI Teodor (1907-1944). Poeta grupy mileńskich Żagaróm. Po mkroczeniu Armii Czermonej m 1944 r. działacz ZPP i autor publikacji prosomieckich. Zastrzelony przez zbrojne podziemie. CHAŁASIŃSKI Józef (1904-1979). Socjolog. Profesor m unimersytecie łódzkim i marszamskim. M.in. opracomania z dziedziny socjologii msi (Młode pokolenie chłopów, 1938; Społeczna genealogia inteligencji polskiej, 1946). CHROBRY zob. Bolesław I Chrobry.

COHN Ludwik (1902-1981). Adwokat, socjalista. Po wojnie więzień polityczny. Jeden z członków-założycieli KOR w 1976 r. CSATÓ Edward (1915-1968). Eseista, krytyk teatralny, teatrolog. Redaktor „Nowin Literackich"; redaktor naczelny dwutygodnika „Teatr". Wykładał w uniwersytecie Mikołaja Kopernika w Toruniu i w warszawskiej Wyższej Szkole Teatralnej.

CYRANKIEWICZ Józef (1911-1988). Adwokat, polityk. Od 1931 w PPS. W czasie wojny więzień Oświęcimia. Po wojnie sekretarz generalny CKW PPS 1945-1948; rzecznik komunistów w dziele likwidacji PPS (fuzja z PPR). Zaufany człowiek reżimu stalinowskiego, przez długie lata premier rządu (1947-1952; 1954-1970).

CZAPSKI Józef (1896-1993). Malarz, eseista. Walczył jako oficer w 1920 roku. Należał do grupy malarzy, tzw. kapistów. Od września 1939 więzień w ZSSR; przebywał w obozie w Starobielsku. Później w grupie ocalonych w Griazowcu. Na rozkaz gen. Andersa poszukiwał oficerów polskich w ZSSR. Po wojnie w Paryżu; związany ze środowiskiem „Kultury". Liczne wystawy malarstwa. Doświadczenia sowieckie opisał w książce Na nieludzkiej ziemi (1949). Zbiory esejów: Oko (1960); Tumult i widma (1981); Patrząc (1983); Czytając (1990).

CZECHOWICZ Józef (1903-1939). Poeta. Przedstawiciel tzw. II awangardy (wileńsko-lubelskiej). Zginął podczas bombardowania Lublina. CZERWONE MAKI (na Monte Cassino...). Tytuł piosenki skomponowanej w 1944 r. na cześć bitwy II Korpusu o Monte Cassino. Słowa F. Konarski, muzyka A. Schiitz. Szeroko śpiewana w kraju tuż po wojnie, następnie zakazana.

„CZERWONY SZTANDAR". Dziennik w języku polskim wydawany we Lwowie przez okupanta sowieckiego od 1939 r. Współpracowało z nim wielu znanych pisarzy polskich.

CZESZKO Bohdan (1923-1988). Prozaik, publicysta, działacz polityczny. W czasie wojny żołnierz GL i AL, walczył w Powstaniu Warszawskim. Po wojnie organizator ZWM, poseł na sejm (od 1965). W powieści Pokolenie (1951, ekranizacja A. Wajdy) sięgnął do własnych wspomnień, ukazywał młodzież warszawską w czasie okupacji, w kręgu inspiracji komunistycznych. CZUCHNOWSKI Marian (1909-1991). Poeta, prozaik. W swojej postawangardowej, przedwojennej poezji wyrażał tematy buntu społecznego (Powódź i śmierć, 1931). W czasie wojny w łagrze sowieckim (Z Moskwy do... Moskwy, 1945), następnie na emigracji w Anglii.

DĄBROWSKA Maria (1889-1965). Powieściopisarka, autorka nowel i esejów. Swoją pozycję klasyka zawdzięcza Dąbrowska przede wszystkim zbiorowi nowel Ludzie stamtąd (1926) i powieści Noce i dnie (1934). Ukazał się także wybór z jej Dzienników, prowadzonych przez całe życie (1988, wyd. rozszerzone 1996).

DĄBROWSKI Witold (1933-1978). Poeta, tłumacz. Działacz opozycji w latach siedemdziesiątych. DEDECIUS Karl (1921). Pisarz niemiecki, urodzony w Polsce, wybitny tłumacz, propagator i wydawca literatury polskiej. Założył Deutsches Polen Institut w Darmstadt.

DEMBIŃSKI Henryk (1908-1941). Publicysta; redaktor kryptokomunistycznego pisma „Po Prostu" (1935-1936) i jego kontynuacji „Karta" (1936) w Wilnie. Jeden z oskarżonych w procesie pisma w latach trzydziestych. DEPORTACJE Polaków do ZSSR z ziem wschodnich Rzeczypospolitej. W 1940 dokonano kilku deportacji. Od 10 lutego: funkcjonariuszy państwowych i osadników wojskowych z rodzinami; od 13 kwietnia ludność pasa nadgranicznego, rodziny wojskowych i policjantów; na przełomie lipca i czerwca wywożono uchodźców z Polski centralnej i zachodniej. W 1941 od 14 czerwca trwała następna deportacja; nie została zakończona ze względu na wybuch wojny niemiecko-sowieckiej. Wywożono inteligencję zawodową, robotników i kolejarzy, uchodźców z Wileńsz-czyzny oraz rodziny aresztowanych w 1940 r. W latach 1944-1945 deportowano zwłaszcza żołnierzy AK. Ogółem wywieziono około półtora miliona osób (liczby szacunkowe nie są dokładne, a oficjalne - zaniżane), z których większość nigdy już nie powróciła do kraju. Trudno określić liczbę ofiar, np. w łagrach na Kołymie śmiertelność wynosiła ponad 70%, ale była też wyjątkowo wysoka w miejscach tzw. osiedlenia. Niewielka część deportowanych (w tym pewna ilość kobiet i dzieci) ewakuowała się z armią Andersa do Iranu w 1942. DOBROWOLSKI Antoni Bolesław (1872-1954). Geofizyk, badacz obszarów polarnych.

DOLNY ŚLĄSK. Część przejętych po drugiej wojnie przez Polskę terytoriów należących przed 1939 r. do Niemiec (z Wrocławiem). DREWNOWSKI Tadeusz (ur. 1926). Eseista, krytyk literacki, edytor. W czasie wojny więzień Pawiaka, potem żołnierz AK. 1950-1955 redaktor „Nowej Kultury"; następnie redaktor w „Dialogu" i „Polityce". Książki o M. Dąbrowskiej, T. Borowskim. Edycja wyboru Dzienników M. Dąbrowskiej (1988, wersja rozszerzona 1996). DRUGA RZECZPOSPOLITA POLSKA. Państwo polskie w okresie międzywojennym, za datę utworzenia uważa się 11 listopada 1918. Legalnie przekazywana władza II Rzeczypospolitej istniała na emigracji do roku 1990, gdy prezydent rządu londyńskiego Ryszard Kaczorowski przekazał insygnia władzy wybranemu legalnie prezydentowi Lechowi Wałęsie, który wyraził intencję rozpoczęcia okresu III Rzeczpospolitej Polskiej. DUBOIS Stanisław (1901-1942). Działacz robotniczy, socjalista, członek Rady Naczelnej PPS. Zginął w Auschwitz.

DYGAT Stanisław (1914-1978). Prozaik, dramatopisarz, tłumacz. Powieść Jezioro Bodeńskie (1946) ma charakter autobiograficzny, związany z internowaniem autora w czasie wojny w Szwajcarii. DYMITROW Georgi (1882-1949). Polityk, komunista bułgarski, sekretarz Międzynarodówki komunistycznej, Kominternu; wierny wykonawc polityki Stalina. Oskarżony w 1933 o podpalenie niemieckiego Reichstagu, uniewinniony w słynnym procesie. W latach 1945-1949 sekretarz generalny bułgarskiej partii komunistycznej. DYWIZJA IM. T. KOŚCIUSZKI. Jednostka wojska polskiego pod dowództwem komunistycznym, utworzona w 1943 r. w ZSSR, w Sielcach nad Oką. Pierwszym dowódcą Dywizji był gen. Z. Berling.

DZIERŻYŃSKA Zofia (1882-1968). Działaczka komunistyczna w Polsce i ZSSR, żona Feliksa Dzierżyńskiego.

DZIERŻYŃSKI Feliks (1877-1926). Rewolucjonista, członek SDKPiL, bolszewik. Organizator czerwonego terroru w Rosji, kierował sowiecką policją polityczną (CzeKa). Polak z pochodzenia, jeden z członków niedoszego komunistycznego rządu polskiego w 1920 roku.

„DZIŚ I JUTRO". Tygodnik społeczny i literacki PAX-u (1945-1956). „DŹWIGARY". Miesięcznik poświęcony kulturze proletariackiej (Lublin, 1934/1935).

ELZENBERG Henryk (1887-1967). Filozof. Profesor uniwersytetu wileńskiego i toruńskiego. Zajmował się szczególnie estetyką, etyką i aksjologią historyczną. Usunięty z katedry tu r. 1949, wykładał znów od grudnia 1956. Wyd. m.in. Kłopot z istnieniem (1963).

FALANGA. Nielegalna organizacja polityczna skrajnej prawicy (1934- 1939), kierowana przez Bolesława Piaseckiego. Falanga była odgałęzieniem nielegalnego ONR. FEJGIN Anatol (1909-2002). Funkcjonariusz Urzędu Bezpieczeństwa, dyrektor tzw. X Departamentu MBP. Odpowiedzialny za tortury w śledztwach. Aresztowany 1956, sądzony 1957. Zwolniony przedterminowo 1963. FIEDLER Arkady (1894-1985). Prozaik. Ogłaszał reportaże z egzotycznych podróży. Głośne stały się jego opisy walki pilotów polskich w bitwie o Anglię: Dywizjon 303 (1942) i Dziękuję ci, kapitanie (1944). FIELDORF Emil „Nil" (1895-1953). Żołnierz Legionów, generał, dowódca Kedywu AK. Oskarżony po wojnie pod fałszywymi zarzutami, skazany na śmierć i stracony.

GAJCY Tadeusz (1922-1944). Poeta, prozaik, dramatopisarz. W czasie okupacji członek literackiej grupy „Sztuka i Naród", jeden z redaktorów pisma o tej nazwie. Poległ w powstaniu warszawskim. GAŁCZYŃSKI Konstanty Ildefons (1905-1953). Głośny poeta. Przed wojną związany z prawicowym tygodnikiem „Prosto z Mostu". W czasie wojny w stalagu Altengrabow. Po wojnie wspierał swym piórem władzę komunistyczną. Prawdopodobnie popełnił samobójstwo. „GAZETA LUDOWA". Dziennik ukazujący się w Warszawie (1945-1949); do 1947 jako organ Mikołajczykowskiego PSL.

„GAZETA ROBOTNICZA". Dziennik wrocławski, organ PPR, później PZPR (1948-1989).

GENERALNE GUBERNATORSTWO (potocznie: Generalna Gubernia; ofi= cjalnie: General Gouvernement, w skrócie GG). Część terytorium Polski pod okupacją niemiecką, z Krakowem (jako stolicą) i Warszawą, nie obejmująca terenów włączonych do Wielkiej Rzeszy i ZSSR (1939-1945). W skład GG wchodziły dystrykty: warszawski, radomski, lubelski i krakowski. GERHARD Jan (1921-1971). Prozaik. W czasie wojny członek Francuskiej Partii Komunistycznej, po wojnie oficer Ludowego Wojska Polskiego. Następnie redaktor naczelny „Forum". Wydał m.in. powieść Łuny w Bieszczadach (1959). Pogłoski, że zamordowanie G. miało tło polityczne.

GIEDROYC Jerzy (1906-2000). Przed wojną redaktor pism „Bunt młodych" i „Polityka". W czasie wojny brał udział w kampanii pod Tobrukiem. Następnie kierował wydawnictwami II Korpusu. Założył Instytut Literacki (1946) i miesięcznik „Kultura" (1947). Paryskie środowisko „Kultury" i Instytutu Literackiego, z siedzibą w Maisons-Laffitte, wydające miesięcznik i imponujące serie książek literackich i historycznych odegrało ogromną rolę w kształtowaniu opinii kulturowych i politycznych na emigracji i w kraju (przez cały czas istnienia konsekwentnie zwalczane przez władzę komunistyczną).

GIELNIAK Józef (1932-1972). Wybitny malarz i grafik.

GIEREK Edward (1913-2001). Polityk, komunista. Od 1931 członek Francuskiej Partii Komunistycznej. 1937-1948 w Belgii, brał udział w ruchu oporu; wrócił do Polski 1948. 1957-1970 pierwszy sekretarz KW w Katowicach. Pierwszy sekretarz KC PZPR w latach 1970-1980. Odsunięty po strajkach „Solidarności".

GIŻYCKI Kamil (1893-1968). Prozaik, podróżnik. Autor reportaży i książek dla młodzieży.

„GŁOS LUDU". Dziennik, organ PPR, wydawany kolej-no w Lublinie, Łodzi i Warszawie (1944-1948). Następnie przekształ-cony w „Trybunę Ludu".

GODEBSKI Cyprian (1765-1809). Poeta, prozaik. Symbol poety-żołnierza. Zginął na czele swego oddziału w bitwie pod Raszynem, broniąc Warszawy przed natarciem austriackim. GOMBROWICZ Witold (1904-1969). Prozaik, dramatopisarz, eseista. Prócz znakomitej prozy i dramatów pozostawił w swym Dzienniku intelektualny komentarz do swego czasu. GOMUŁKA Władysław (1905-1982). Polityk, działacz komunistyczny, członek KPP. Od 1943 r. sekretarz KC PPR, pozbawiony funkcji w 1948 r., uwięziony w r. 1951. Minister Ziem Odzyskanych (1945-1949). W 1956 r. wybrany znów pierwszym sekretarzem partii (PZPR). Odsunięty od władzy po wypadkach na Wybrzeżu, w grudniu 1970. „GONIEC KRAKOWSKI". Wydawany w Krakowie przez okupanta niemieckiego dziennik w języku polskim (1939-1945).

GROCHOWIAK Stanisław (1934-1976). Poeta (m.im. Rozbieranie do snu, 1959), dramatopisarz, prozaik.

GRUBIŃSKI Wacław (1883-1973). Dramaturg, prozaik. Skazany na śmierć przez sąd sowiecki (1940) za napisanie w r. 1921 sztuki o Leninie. Ułaskawiony i osadzony w łagrze. Po wojnie na emigracji. Swój epizod sowiecki G. opisał w książce: Między młotem a sierpem (1948).

GRYFICE (tzw. afera gryficka). W 1951 r., dla celów czysto propagandowych, instancje partyjne PZPR potępiły brutalne naciski i przymusowe wcielanie chłopów do spółdzielni produkcyjnych w Gryficach. HEN Józef (ur. 1923). Prozaik, autor scenariuszy i reżyser filmowy. HERBERT Zbigniew (1926-1998). Poeta, eseista, dramatopisarz. Urodzony we Lwowie. Studiował w Krakowie i Toruniu. Wiele podróży i pobytów zagranicą. Autor zbiorów poezji, m.in. Studium przedmiotu (1961), Pan Cogito (1974), Raport z oblężonego miasta (1983), Rovigo (1992). Eseje: Barbarzyńca w ogrodzie (1962), Martwa natura z wędzidłem (1993). Drama ty (1970). Liczne nagrody literackie. Poezja Herberta była przedmiotem wielu studiów krytycznych. Przekłady na języki obce. HERLING-GRUDZIŃSKI Gustaw (1919-2000). Prozaik, eseista. Inny świat (1951) to opis przeżyć w sowieckim łagrze, urastający do uogólnionej prawdy o systemie. Autor zbiorów nowel oraz wielu tomów eseistycznego Dziennika pisanego nocą, intelektualnej i historycznej refleksji autora. HERNAS Czesław (1928-2003). Historyk literatury, profesor w Uniwersytecie Wrocławskim. Autor uniwersyteckiej syntezy literatury Barok (1973). HERTZ Paweł (1918-2001). Poeta, prozaik, eseista, tłumacz, edytor klasyki polskiej. Po wojnie w grupie tygodnika „Kuźnica". Przechodzi do opozycji po 1956 r. HIRSZFELD Ludwik (1884-1954). Lekarz, wybitny serolog i immunolog, jeden z twórców światowej nauki o grupach krwi. Biografia w: Historia jednego życia (1950).

HŁASKO Marek (1934-1969). Prozaik, eseista. Autor nowel i powieści ukazujących z drastycznym realizmem życie codzienne w rzeczywistości powojennej. Od 1958 przebywał zagranicą. Wydał m.in. Pierwszy krok w chmurach (1956), Następny do raju (1958), Piękni dwudziestoletni (1966). HOFFMAN Paweł (1903-1978). Polityk, komunista. Kierownik wydziału kultury KC PZPR, redaktor naczelny tygodnika „Kuźnica" (1949-1950) i „Nowej Kultury" (od 1950). Odwołany po publikacji w „Nowej Kulturze" Poematu dla dorosłych Adama Ważyka (1955).

IKC, „Ilustrowany Kurier Codzienny". Wielkonakładowy dziennik krakowski (1910-1939), w okresie międzywojennym o zasięgu ogólnopolskim. INGARDEN Roman (1893-1970). Filozof, estetyk. Uczeń E. Husserla, wybitny fenomenolog (w języku niemieckim: O dziele literackim, 1931, tłum, polskie 1960); Spór o istnienie świata, 1948).

IUVENTUS CHRISTIANA. Organizacja katolicka młodzieży akademickiej, rozwiązana po wojnie przez władze komunistyczne. IWASZKIEWICZ Jarosław (1896-1983). Wybitny poeta, prozaik, eseista, tłumacz. Członek grupy Skamandra. Dyplomata w okresie międzywojennym. Po wojnie działał w stalinowskim ruchu „obrońców pokoju", poseł na sejm PRL. Laureat nagrody im. Lenina w ZSSR. Wydał m.in. poezje: Lato 1932 (1933); Mapa pogody (1977); proza: Panny z Wilka, (1933); Czerwone tarcze, (1934), Noc czerwcowa. Zarudzie. Heidenreich (1976). JAGODA Henryk (1891-1937?). Komunista rosyjski. Jeden z szefów GPU po śmierci Dzierżyńskiego, następnie na czele NKWD (1934-1936), organizator kolejnej fali terroru w ZSSR. JANION Maria (ur. 1926). Historyk literatury i idei, eseista, badaczka polskiego romantyzmu. Debiut w kręgu wpływu „Kuźnicy" i marksizmu. Profesor IBL PAN oraz uniwersytetu gdańskiego. W r. 1978 usunięta z PZPR. Wydała m.in.: Zygmunt Krasiński (1962), Romantyzm (1969); Romantyzm, rewolucja, marksizm (1972), Romantyzm i historia (współautorstwo z M. Żmigrodzką, 1978), Odnawianie znaczeń (1980), Wobec zła (1989), Życie pośmiertne Konrada Wallenroda (1990).

JARZĄBEK (nauczycielka matematyki). Jak się zdaje, do epizodu opowiedzianego przez J.M. Rymkiewicza, ściśle przylega to wspomnienie nadesłane na konkurs internetowego serwisu SBP (2005): „Ale skąd wzięłam tę «reakcyjną» książkę? Otóż, wtedy właśnie, na zlecenie władz partyjnych, Rada Pedagogiczna przeprowadzała w bibliotece szkolnej «czystkę». Zadaniem nauczycieli było usunięcie książek, które mogły spaczyć naszą marksistowską świadomość. Tego dnia książki w bibliotece selekcjonowała pani Jarząbek, nauczycielka matematyki. Podczas przerwy podeszła do mnie i poprosiła, bym po lekcjach zeszła do biblioteki. Biblioteka mieściła się w podziemiach. Znalazłyśmy się z panią profesor same. - «Wiesz, polonistka życzy sobie, bym cię ostrzegła - jako twoja wychowawczyni. Wspomniała, że na konkurs Towarzystwa Przyjaźni Polsko-Radzieckiej napisałaś «skandaliczną» recenzję z filmu Spotkanie nad Łabą. [...] tak zabawnie mykpiłaś tę głupią propagandę...» - Pani profesor zamiast mnie skarcić, uśmiechała się, a namet poklepała mnie małą chudą rączką. Milczałam, sytuacja wydała mi się dziwna. Jeszcze dziwniejsze było to, że wręczając mi jakieś dwie książki powiedziała: - «Nie musisz się chwalić, że to z tej biblioteki. I zatrzymaj, jeśli masz ochotę. Polecono je zniszczyć.»“ JASIEŃSKI Bruno (1901-1938). Poeta, prozaik. Futurysta, związany z lewicą komunistyczną. Po publikacji powieści Palę Paryż (1929) wydalony z Francji, udaje się do ZSSR, gdzie rozwija aktywność literacką. Aresztowany przez NKWD w 1937, skazany na 15 lat łagru. Wkrótce jednak został rozstrzelany na Łubiance. JASTRUN Mieczysław (1903-1983). Poeta, eseista, tłumacz. W dwudziestoleciu przedstawiciel neosymbolizmu i katastrofizmu w poezji. Po wojnie członek zespołu „Kuźnicy11. Członek PPR, następnie PZPR. Opuścił partię w 1957. Zbiór poezji Gorący popiół (1956) wyrażał protest przeciw ideologii i praktyce komunistycznej.

JEŻÓW Mikołaj (1901-1940). Rosyjski komunista. Po eliminacji Jagody szef NKWD (1936-1938), wykonawca tzw. „wielkiej czystki". W wyniku bezpośredniego terroru poniosły wtedy śmierć setki tysięcy ludzi. „KAMENA". Miesięcznik literacki, ukazujący się w Chełmie Lubelskim (1933-1939 i po wojnie). Redagowany przez K.A. Jaworskiego (1897-1973). KAMIEŃSKA Anna (1920-1986). Poetka, eseistka, tłumaczka. Debiutowała po wojnie. Po krótkim zaangażowaniu w socrealizm K. zwróciła się ku treściom metafizycznym i katolickim.

KARPIŃSKI Wojciech (1943). Krytyk, eseista, tłumacz.

KARPOWICZ Tymoteusz (1921-2005). Poeta, dramatopisarz, eseista. Debiutował w kolaboracyjnej „Prawdzie Wileńskiej" (1941). Członek ZPP. Po wojnie w Szczecinie, później we Wrocławiu, wykładowca tamtejszego uniwersytetu, prezes wrocławskiego oddziału ZLP, redaktor „Odry". Od 1973 r. zagranicą. Profesor literatury polskiej w Chicago. Poezja K. nasycona aluzją filozoficzną określana bywa jako „lingwistyczna" (udział językowych gier formalnych). Wydał m.in.: W imię znaczenia (1962), Odwrócone światło (1972), Słoje zadrzewne (1999). Elementy autobiografii w książce: M. Spychalski, J. Szoda: Mówi Karpowicz (2005). KATYŃ (koło Smoleńska). W lesie katyńskim, m kwietniu-maju 1940, sowieckie NKWD rozstrzelało ponad 4000 oficerów polskich z obozu jeńców w Kozielsko. Nazwą zbrodni katyńskiej obejmuje się obecnie wymordowanie oficerów ze wszystkich obozów w w ZSSR (Kozielsk, Starobielsk, Ostaszków (około 15 000) oraz ponad 7000 więźniów na polskich kresach wymordowanych w tym samym czasie i tym samym rozkazem z 5 marca 1940. Groby katyńskie ekshumowali Niemcy i komisja PCK w 1943 r. Groby jeńców Starobielska i Ostaszkowa odnaleziono dopiero w 1991 r. (w Charkowie i Miednoje koło Tweru).

KIERCZYŃSKA Melania (1888-1962). Członek KPP, krytyk literacki, tłumaczka literatury rosyjskiej. W okresie socrealizmu jej wypowiedzi uchodziły za głos prawdziwej „krytyki partyjnej". KIJOWSKI Andrzej (1928-1985). Prozaik, eseista, scenarzysta filmowy. W prozie obok realistycznej noweli uprawiał gatunek ekspresjonistycznolirycznej opowieści (Dziecko przyniesione przez ptaka, 1968; Grenadier Król, 1972).

KISIELEWSKI Stefan (1911-1991). Prozaik, publicysta, polityk, kompozytor. 1957-1965 poseł do sejmu PRL jako przedstawiciel „koncesjonowanej" grupy katolickiej „Znak". Przez długie lata związany jako felietonista („Kisiel") z redakcją „Tygodnika Powszechnego". Powieść Sprzysiężenie (1947). W bibliotece paryskiej „Kultury" publikował powieści pod pseudonimem „Staliński". KLEINER Juliusz (1886-1957). Historyk literatury, eseista, profesor w uniwersytecie Jana Kazimierza we Lwowie i po wojnie KUL. Autor fundamentalnych monografii wielkich romantyków polskich. KLISZKO Zenon (1908-1989). Polityk, komunista. Członek KPP od 1931, PPR od 1942 (współzałożyciel). W latach trzydziestych pracuje w radykalnej prasie lewicowej. Podczas wojny w konspiracji. 1944-1948 członek KC PPR. 1947 przewodniczy komisji do zbadania ucieczki Mikołajczyka. 1949 usunięty z KC PZPR. Następnie więziony. 1956 powraca do działalności politycznej. W latach 1957-1970 sekretarz KC PZPR, zwolennik Gomułki; odsunięty z jego odejściem.

KOC Adam (1891-1960). Pułkownik Legionów, polityk. Przywódca OZN (Obozu Zjednoczenia Narodowego, 1936-1937). Od 1939 na emigracji. KOLBE Maksymilian Maria, święty, (właśc. Rajmund Kolbe, Ojciec Maksymilian, (1894-1941). Franciszkanin, organizator pism katolickich (Niepokalanów); działał ud misji tu Nagasaki w Japonii. Więziony w Oświęcimiu, podał się na śmierć zastępują innego więźnia. Beatyfikowany przez Jana Pawła II.

KOLBUSZEWSKI Stanisław (1901-1965). Historyk literatury, slawista. Profesor uniwersytetu w Rydze i Wrocławiu. Zajmował się głównie literaturą romantyzmu.

KOŁAKOWSKI Leszek (ur. 1927). Filozof, prozaik, profesor w wielu uniwersytetach. Marksista i członek PZPR, staje na czele „rewizjonistycznej odnowy" intelektualistów po 1956. Usunięty z partii i uczelni, emigruje po 1968. Główne nurty marksizmu (1978).

KOŁYMA. Obszar Syberii północno-wschodniej (w części za kołem polarnym), rejon najcięższych obozów (Gułagu) od lat trzydziestych; praca przymusowa w kopalniach. Śmiertelność więźniów wynosiła ponad 70% w skali rocznej.

KOMSOMOL. Rosyjski skrót organizacji leninowskiej młodzieży komunistycznej (1918-1991). KONFEDERACJA NARODU. Polityczna partia prawicowa skupiająca m.in. zwolenników ONR i Falangi (1940-1944), w okupowanej Polsce. Odgałęzieniem wojskowym KN były Bataliony Uderzeniowe, zorganizowane przez Bolesława Piaseckiego, następnie podporządkowane AK. KONOPCZYŃSKI Władysław (1880-1952). Historyk. Profesor w Uniwersytecie Jagiellońskim. Wybitny badacz dziejów Polski XVI-XVIII w. Dzieje Polski nowożytnej (1936). W czasie wojny wykładał na tajnym wydziale historii UJ w Krakowie.

KONWICKI Tadeusz (ur. 1926). Prozaik, reżyser filmowy. Pod koniec wojny w partyzantce AK na Wileńszczyźnie (echa tego epizodu w powieści Rojsty, 1956). Jeden z prozaików socrealizmu. Następnie ogłasza wiele powieści krytykujących gruntownie „realny socjalizm", jako zjawisko totalitarnej kultury (Wniebowstąpienie, 1967; Kompleks polski, 1977; Mała apokalipsa, 1979). Scenariusze filmowe, m.in. Zaduszki (1961). KONSTYTUCJA 3 MAJA 1791. Ustawa zasadnicza uchwalona w czasie obrad Sejmu Czteroletniego (1788-1792), obalona przez Konfederację Targowicką. Rocznicę uchwalenia Konstytucji obchodzono uroczyście jeszcze przed 1918 r. W okresie II Rzeczypospolitej święto państwowe; obchody zakazane za rządów komunistycznych i przywrócone dopiero w 1990 r. KOR, Komitet Obrony Robotników. Powstał po wypadkach w Ursusie i Radomiu (1976), dla niesienia pomocy więzionym i sądzonym robotnikom. Komitet zgrupował wielu działaczy antykomunistycznej opozycji, także rewizjonistów; wywarli wpływ na późniejszą „Solidarność". Monografia ruchu: J.J. Lipski: KOR (1983). KORNIŁOWICZ Władysław, ks. (1884-1946). Ojciec duchowy Lasek, jako symbolu ruchu intelektualnego grupy młodych katolików. Założyciel pisma katolickiego „Verbum“.

KOSTRZEWA Wera (pseud.), (właśc: Maria Koszutska, 1876-1939). Działaczka rewolucyjna, publicystka, organizator KPP, członek biura politycznego partii, działacz Międzynarodówki. Zginęła w czystce stalinowskiej. KOTARBIŃSKI Tadeusz (1886-1981). Filozof, logik, prakseolog, twórca filozoficznej teorii reizmu. Profesor w uniwersytetach łódzkim i warszawskim. Prezes Polskiej Akademii Nauk (1957-1962). KOTT Jan (1914-2001). Eseista, krytyk literacki. W czasie wojny w PPR i w AL. Po wojnie członek zespołu „Kuźnicy", jeden z twórców programu socrealizmu. Od 1956 r. odchodzi od programu partii komunistycznej. Ogłosił wiele zbiorów esejów, m.in. Szekspir, nasz współczesny (1965); Zjadanie bogów (1975); Przyczynek do biografii (1990), gdzie analizuje m.in. swój udział w ruchu komunistycznym. Od 1966 mieszkał w USA. KOWALSKA Anna (1903-1969). Prozaik, przyjaciółka M. Dąbrowskiej. KPP Komunistyczna Partia Polski. Powstała w 1918 r. z połączenia SDKPiL oraz PPS „Lewicy". Zdelegalizowana za zdradę główną w r. 1919. Rozwiązana przez Stalina i Międzynarodówkę w 1938 r. Przywódcy KPP zginęli w czystkach stalinowskich w ZSSR.

KRALL Hanna (ur. 1937). Dziennikarka, reporterka, prozaik. Ogłosiła m.in.: Zdążyć przed Panem Bogiem (wywiad z Markiem Edelmanem, 1977), Sublokatorka (1985), Hipnoza (1989).

KRASNOWIECKI Władysław (1900-1983) Aktor, reżyser. Dyrektor teatru podczas pierwszej okupacji Lwowa przez ZSSR. Dyrektor teatru I Armii Wojska Polskiego w ZSSR. Po wojnie rektor Szkoły Dramatycznej w Warszawie. KRN, Krajowa Rada Narodowa (1943-1947). Reprezentacja władzy, utworzona przez komunistów z PPR, jako przeciwstawienie legalnemu rządowi emigracyjnemu w Londynie. Instytucja czysto formalna aż do zajęcia terenów Polski przez Armię Czerwoną w latach 1944-1945. Na czele KRN stal Bolesław Bierut.

KROŃSKI Tadeusz (1907-1958). Filozof, profesor w Uniwersytecie Warszawskim. Studia nad niemiecką filozofią klasyczną, zwłaszcza nad Heglem. O wpływie K. na intelektualistów (w sensie zbliżania ich do marksizmu) pisał Cz. Miłosz. KRÓLESTWO KONGRESOWE, KRÓLESTWO POLSKIE. Państwo polskie po Kongresie Wiedeńskim (1815), pod całkowitą kontrolą rosyjską, z carem jako suwerenem. Likwidacja częściowej autonomii po Powstaniu Listopadowym, 1830; całkowite podporządkowanie Rosji i rusyfikacja po Powstaniu Styczniowym, 1863 (Kraj Przywiślański).

KRZYSZTOŃ Jerzy (1931-1982) Prozaik, dramatopisarz, tłumacz. Jako dziecko wywieziony do Kazachstanu, potem w Iranie i na Dalekim Wschodzie. Pierwiastki autobiograficzne: Wielbłąd na stepie (1978); wielowymiarowe wątki kulturowe i psychologiczne w powieści Obłęd (1980). KUBIKOWSKI Zbigniew (1929-1984). Prozaik, eseista, autor słuchowisk radiowych i sztuk telewizyjnych. Pisał także powieści kryminalne. Studia polonistyczne w uniwersytecie wrocławskim. Nagroda literacka m. Wrocławia (1963). Wieloletni naczelny redaktor miesięcznika „Odra“; ostatni (przed rozwiązaniem) sekretarz generalny ZLP. Wykładowca w warszawskiej PWST i kierownik literacki Teatru Popularnego. Ogłosił m.in.: Katastrofa (1962), Ostatnia lekcja (1971), Wielki układ (1975), Pięć dialogów wielkopostnych (1979).

„KULTURA11. Miesięcznik kulturalny i polityczny, założony w 1947 przez Jerzego Giedroycia, wydawany w Paryżu. Instytut Literacki J. Giedroycia w Paryżu stał się najważniejszą instytucją wydawniczą emigracji polskiej. Ukazało się ponad pięćset numerów miesięcznika „Kultura", także specjalnych.

KUROŃ Jacek (1934-2004). Polityk, publicysta. Członek PZPR, następnie opozycjonista, autor znanych proklamacji rewizjonistycznych (z K. Modzelewskim), więzień polityczny. Działacz KOR i „Solidarności", minister w gabinetach T. Mazowieckiego i H. Suchockiej. Próba autobiografii w: Wiara i wina (1989).

KURYLUK Karol (1910-1967). Polonista, dziennikarz, publicysta. W latach trzydziestych związany z ruchem komunistycznym. Redaktor naczelny lwowskich „Sygnałów" (1934 i 1936-1939); w czasie okupacji sowieckiej Lwowa w redakcji kolaboracyjnego „Czerwonego Sztandaru" i „Nowych Widnokręgów"; pod okupacją niemiecką redaktor konspiracyjnych pism GL i AL. Członek PPR od 1942, potem PZPR. Po wojnie działacz kulturalny i urzędnik PRL. 1944-1947 redaktor naczelny tygodnika „Odrodzenie"; 1949-1951; minister kultury i sztuki 1956-1958. „KUŹNICA", tygodnik literacki o orientacji marksistowskiej, założony przez S. Żółkiewskiego i propagujący politykę kulturalną partii komunistycznej. Ukazywał się w Łodzi, później w Warszawie (1945-1950). Wokół „Kuźnicy" i jej programu skupiła się grupa znanych pisarzy polskich i debiutantów, mających później rozwinąć skrzydła.

LAMPE Alfred (1900-1943). Polityk, komunista. Członek KPP, w czasie wojny organizator ZPP w ZSSR.

LASKI. Miejscowość pod Warszawą. Od 1922 r. instytut dla dzieci niewidomych Sióstr Franciszkanek (z inicjatywy Matki E.R. Czackiej, 1876- 1961). Laski w okresie międzywojennym stały się ośrodkiem intelektualnej refleksji katolickiej, związanej z osobą ks. Korniłowicza i pisma „Verbum" (wpływy filozofii J. Maritaine’a).

LEC Stanisław Jerzy (1909-1966). Poeta, satyryk, twórca aforyzmów. Członek KPP przed wojną, kolaboruje z władzą sowiecką w okupowanym Lwowie, 1939-1941 (liczne publikacje). Członek PPR w czasie wojny. W opozycji po 1956. Twórca znanych aforyzmów Myśli nieuczesane. LECHOŃ Jan właśc. Leszek Serafinowicz (1899-1956). Poeta z grupy Skamandra, od 1939 na emigracji. LEGIONY POLSKIE. Formacja wojskowa założona przez J. Piłsudskiego jako zalążek przyszłej armii polskiej. Legiony walczyły u boku armii austriackiej przeciw Rosji w I wojnie światowej (1914-1917). I Kompania Kadrowa Legionów 5 sierpnia 1914 otrzymała w Krakowie rozkaz komendanta J. Piłsudskiego przekroczenia rosyjskiej granicy Królestwa w kierunku na Miechów-Kielce. I Brygada Legionów działała od końca 1914. LENICA Jan (1928-2001). Malarz, autor filmów animowanych. Laureat wielu nagród międzynarodowych za filmy i afisze.

LEŃSKI Julian, (właśc. Julian Leszczyński, 1889-1937). Polityk, komunista. Członek sowieckiego komisariatu polskiego (1917-1919), sekretarz generalny KPP, członek prezydium Międzynarodówki. Zginął w czystce stalinowskiej.

LEWIN Leopold (1910-1995). Poeta, tłumacz. Podczas wojny w ZSSR, w polskiej grupie prosowieckiej. Popierał politykę kulturalną partii po wojnie.

LEVITTOUX Karol (1820-1841). Konspirator polski pochodzenia francuskiego. Uwięziony w warszawskiej cytadeli, popełnił samobójstwo przez samospalenie.

LICHNIAK Zygmunt (ur. 1925). Krytyk literacki, publicysta, prozaik. Członek stowarzyszenia PAX. LIPSKI Jan Józef (1926-1991). Eseista, historyk literatury i idei, polityk. W czasie wojny w AK, od 1943 żołnierz „Baszty", (Krzyż Walecznych w Powstaniu Warszawskim). Prezes Klubu Krzywego Koła (1957-1959). Jeden z organizatorów „Listu 34“ (1964), później KOR. Senator RP, 1989- 1991. W 1987 współtwórca odrodzonej PPS. Liczne książki: KOR (1983, o opozycji w Polsce); Dwie ojczyzny, dwa patriotyzmy (1981); Tunika Nessosa (1992).

LIST BISKUPÓW POLSKICH skierowany w 1965 r. do biskupów niemieckich, zawierający słynne zdanie: „ Przebaczamy i prosimy o przebaczenie". List i postawa episkopatu polskiego były przedmiotem ataków ze strony komunistycznego rządu Gomułki, zwalczającego niezależność Kościoła i jego politykę wobec Niemiec.

LIST 34. 34 osobistości polskiej kultury podpisały w 1964 list otwarty do premiera Cyrankiewicza, krytykując - w umiarkowanym zresztą tonie - politykę kulturalną rządu i cenzurę. Sygnatariusze stali się przedmiotem różnych represji. LI-SYNG-MAN (1875-1965). Prezydent Korei Południowej podczas wojny koreańskiej lat pięćdziesiątych.

LUKASIEWICZ Jacek (ur. 1934). Poeta, eseista, historyk literatury. Profesor Uniwersytetu Wrocławskiego. Do 1956 związany z grupą PAX. Krytyka literacka, m.in.: Szmaciarze i bohaterowie (1963), Laur i ciało (1971); Poezje, m.in.: Podróże (1976), Album (1983), Światło mijania (1986). „ŁUPASZKA", prawdziwe nazwisko: Zygmunt SZENDZIELARZ (1910-1951). Rotmistrz AK okręgu wileńskiego; do 1946 r. prowadził walkę podziemną w kraju przeciw komunistom, na czele swego oddziału. Aresztowany w 1948, skazany na karę śmierci, wyrok wykonano.

MACH Wilhelm (1917-1965). Prozaik, krytyk literacki. Redaktor „Twórczości". MACKIEWICZ Józef (1902-1985), brat Stanisława Mackiewicza (Cata). Prozaik, eseista, dziennikarz. Do 1944 r. w Wilnie, w 1942 skazany przez sąd podziemny, za rzekomą kolaborację, na karę śmierci. Świadek ekshumacji katyńskiej. Po wojnie na emigracji, w Londynie i Monachium. Liczne powieści historyczne i eseje. Miłosz uważał go za najwybitniejszego prozaika po wojnie. Wydał m.in. Droga donikąd (1955), Kontra (1957), Lewa wolna (1965), Nie trzeba głośno mówić (1969); Esej polityczny: Zwycięstwo prowokacji (1962). Szczególną uwagę M. poświęcił komunizmowi; także opracowania dotyczące Katynia. Był poddany stronniczej krytyce na emigracji, zakazany w kraju. MACZEK Stanisław (1892-1995). Wybitny dowódca w kampanii wrześniowej 1939 r., później generał. Dowódca I-szej Dywizji Pancernej Polskiej po lądowaniu w Normandii w 1944 (bitwa pod Falaise). Pozostał na emigracji w Anglii. MALCZEWSKI Antoni (1793-1826). Pisarz romantyczny, autor poematu Maria (1825).

MALEWSKA Hanna (1911-1983). Prozaik. Związana ze środowiskiem katolickim „Tygodnika Powszechnego". M.in. utwory o tematyce historycznej Kamienie wołać będą (1946), Przemija postać świata (1954). MANDALIAN Andrzej (ur. 1926). Poeta i prozaik. Jego poemat Dzisiaj (1951), poświęcony „towarzyszom z bezpieczeństwa", uchodził za jeden z wzorcowych utworów socrealizmu.

MARTYKA Stefan (1909-1951). Aktor, lektor felietonów radiowych (tzw. „Fala 49"). Uchodził za symbol propagandy komunistycznej. Zastrzelony przez działaczy podziemia we własnym mieszkaniu.

MAT WIN Władysław (ur. 1916). Polityk, członek KPP. W czasie wojny w ZSSR, działacz ZPP. Redaktor naczelny „Trybuny Ludu" (1954-1956). Jeden z sekretarzy KC PZPR (1955-1963). Opowiedział się w 1956 r. za powrotem Gomułki do władzy.

MATUSZEWSKI Ryszard (ur. 1914). Krytyk literacki, tłumacz, autor podręczników szkolnych. Członek grupy „Kuźnicy". Wydał m.in. Alfabet. Wybór z pamięci 90-latka (2004).

MAZOWIECKI Tadeusz (ur. 1927). Polityk, eseista, dziennikarz. Po wojnie związany z PAX (do 1955). Poseł do sejmów PRL III-V kadencji (1961- 1972). Redaktor naczelny: pisma „Więź" (1958-1981), tygodnika „Solidarność" (1981, 1989). Prezes Rady Ministrów (1989-1990). MICEWSKI Andrzej (1926-2004). Publicysta katolicki, eseista. Do 1956 r. związany z PAX. Wydał m.in.: Współrządzić czy nie kłamać? PAX i Znak w Polsce 1945-1976. Paryż: Libella 1978.

„MIESIĘCZNIK LITERACKI". Pismo kryptokomunistyczne wydawane w Warszawie (1929-1931), redagowane przez Aleksandra Wata. MICHNIK Adam (ur. 1946). Polityk, eseista, publicysta. Działacz opozycji politycznej od 1965. Więzień polityczny. Członek KOR. Uczestnik obrad „okrągłego stołu". Poseł na sejm (1989-1991). Zwolennik ugody z ludźmi PRL. Redaktor naczelny „Gazety Wyborczej".

MICKIEWICZ Władysław (1838-1926). Syn Adama Mickiewicza i autor jego biografii. Publicysta, działacz emigracyjny. Żył w Paryżu. MIĘDZYRZECKI Artur (1922-1996). Poeta, prozaik, tłumacz poezji francuskiej i angielskiej, eseista. 1940-1942 deportowany do ZSSR. W czasie wojny żołnierz II Korpusu gen. Andersa. 1946-1949 studia w Paryżu. Na początku lat 50. Epizod socrealistyczny. Prezes polskiego Pen Clubu. Liczne zbiory poezji, m.in. Piękne zmęczenia (1962), Wygnanie do rymu (1977). MIKOŁAJCZYK Stanisław (1901-1966). Polityk. Przed wojną działacz ruchu ruchu ludowego i poseł na sejm RP III kadencji (1930-1935). Premier rządu emigracyjnego w Londynie (1943-1944). Od 1945 r. w tzw. „Rządzie Jedności Narodowej" jako wicepremier. Kierował opozycją antykomunistyczną jako prezes PSL. Po sfałszowaniu wyborów (1947) przez komunistów, zagrożony procesem, ucieka z kraju pod koniec 1947. Wspomnienia i refleksje w: Polska zgwałcona (I wyd. ang. 1949). MIKULSKI Tadeusz (1909-1958). Historyk literatury, eseista. Przed wojną asystent w Uniwersytecie Warszawskim. Walczył w powstaniu warszawskim. 1947 profesor w Uniwersytecie Wrocławskim. Filolog i znawca literatury Oświecenia, współtwórca programów badań i edytorstwa Oświecenia. MIŁOSZ Czesław (1911-2004). Poeta, prozaik, eseista, tłumacz. Od 1946 w komunistycznej służbie dyplomatycznej (Waszyngton, Paryż). Od 1951 emigrant polityczny. Profesor uniwersytetu w Berkeley. Laureat literackiej nagrody Nobla, 1980. Mieszkał w USA, później do śmierci w Krakowie. Wydał m.in. Zniewolony umysł (1953), Rok myśliwego (1990); eseje; liczne utwory poetyckie, m.in. Ocalenie (1945), Traktat moralny (1948), Traktat poetycki (1957), Gdzie wschodzi słońce i kędy zapada (1974). MOCZAR Mieczysław (1913-1986). Członek KPP od 1937, PPR od 1942. W czasie wojny współorganizator Gwardii Ludowej, następnie dowódca Armii Ludowej. Szef wojewódzkiego urzędu UB w Łodzi (1945-1948). Minister spraw wewnętrznych (1964-1968). Uważany za przywódcę frakcji tzw. „partyzantów", odpowiedzialnej w 1968 r. za czystki partyjne. MOCZARSKI Kazimierz (1907-1975). W czasie okupacji w Warszawie w Kierownictwie Walki Podziemnej oraz w Biurze Informacji i Propagandy. Od 1944 (po Powstaniu) ostatni kierownik BIP. Więzień polityczny po wojnie (1945-1956); poddawany torturom; skazany na śmierć; wyrok zmieniony na dożywocie; następnie zrehabilitowany. Więziony w jednej celi z katem getta warszawskiego Jurgenem Stroopem (1949), pozostawił zapis rozmów z nim Rozmowy z katem (1978).

MOŚCICKI Ignacy (1867-1946). Profesor chemii na Politechnice we Lwowie. Prezydent II Rzeczypospolitej Polskiej 1926-1939. Zmarł na emigracji w Szwajcarii.

MROŻEK Sławomir (ur. 1930). Dramaturg o światowym rozgłosie, autor pism satyrycznych, eseista, rysownik. Od lat sześćdziesiątych mieszkał zagranicą (Paryż, Meksyk). Obecnie w Krakowie. Dramaty, m.in. Tango (1964), Rzeźnia (1973), Emigranci (1974). Autobiografia: Baltazar (2006). NAGY Imre (1896-1958). Polityk węgierski, komunista. Premier podczas antystalinowskiego powstania węgierskiego w 1956. Sprzeciwił się inwazji sowieckiej, ogłosił wystąpienie Węgier z Paktu Warszawskiego, skazany na śmierć przez władze sowieckie, wyrok wykonano.

NAJDER Zdzisław (ur. 1930). Eseista, publicysta, polityk. Wykładowca uniwersytecki, profesor. Wybitny badacz twórczości J. Conrada. Współtwórca tajnego Polskiego Porozumienia Niepodległościowego w latach siedemdziesiątych. Dyrektor sekcji polskiej radia Wolna Europa (1982- 1985). Wyrokiem trybunału wojskowego (1983) skazany zaocznie na śmierć. Szef doradców przy rządzie J. Olszewskiego. Francuska Legia Honorowa (2005).

NAŁKOWSKA Zofia (1884-1954). Prozaik, dramatopisarz, eseista. Członek PAL. Po wojnie w komisji badania zbrodni hitlerowskich. Poseł na sejm RP (1947). Bogata twórczość literacka, m.in. Granica (1935), Medaliony (1946), Dzienniki (pośm.) NARODOWA DEMOKRACJA (potocznie: endecja). Partia polskiej prawicy. Wywodziła się z ruchu narodowego. Jego formami organizacyjnymi były: Stronnictwo Narodowo-Demokratyczne (1897), Związek LudowoNarodowy (1919) i Stronnictwo Narodowe (1938). Założycielem i liderem ND był R. Dmowski.

NATOLIN (grupa) zob. PUŁAWY.

NAZIZM. Słowo pochodzące od Nazi (niem. skrót od nationalsozialistisch - narodowo-socjalistyczny). Nazwa ustroju hitlerowskiego. Jego partia: NSDAP, National Sozialistische Deutsche Arbeits Partei, czyli Niemiecka Narodowo Socjalistyczna Partia Pracy. Uwydatnia to pokrewieństwa między ustrojem hitlerowskim a sowieckim, oraz charakter lewicowy, a właściwie skrajnie lewicowy ustroju hitlerowskiego.

NEP (Nowaja Ekonomiczeskaja Politika). Nowa Polityka Ekonomiczna w ZSSR, poszerzająca swobody rynku, zaproponowana jako taktyka przez Lenina w 1921 r. Została zdławiona po 1926.

NEWERLY Igor (1903-1987). Prozaik. W 1924 powrócił z ZSSR. Następnie współpracownik J. Korczaka i redaktor pisma dziecięcego „Mały Przegląd". W czasie wojny więzień obozów hitlerowskich. W okresie socrealizmu ogłosił Pamiątkę z Celulozy, (1952). Rozrachunek z biografią i ideologią komunistyczną w: Zostało z uczty bogów (1986). NOWAKOWSKI Zygmunt (1891-1963). żołnierz Legionów. Powieściopisarz, eseista, aktor, reżyser. Od 1939 na emigracji, współredaktor „Wiadomości Polskich Politycznych i Literackich". Wydał m.in. b. poczytny Przylądek Dobrej Nadziei (1931).

„NOWA KULTURA". Tygodnik literacki (1950-1963), powołany dla realizacji programu partyjnego w literaturze. „NOWE SYGNAŁY". Pismo literackie wychodzące we Wrocławiu (1956- 1957).

„NOWE WIDNOKRĘGI". Pismo literacko-społeczne redagowane przez W. Wasilewską we Lwowie, Kujbyszewie i Moskwie (1941-1946), głosiło program kolaboracyjny, podporządkowany polityce Stalina. Wśród członków redakcji i współpracowników byli m.in. J. Borejsza, Z. Dzierżyńska, H. Usijewicz, a z pisarzy: M. Jastrun, S.J. Lec, T. Peiper. J. Przyboś, J. Putrament, A. Rudnicki, A. Ważyk, T. Żeleński-Boy.

„NOWINY LITERACKIE". Pismo literackie wydawane pod redakcją Jarosława Iwaszkiewicza. (1947-1948).

NOWOSILCOW Mikołaj (1761-1836). Polityk rosyjski. Komisarz Rady Stanu Królestwa Polskiego; szef tajnej policji; kurator naukowy w Wilnie; prowadził śledztwo w sprawie Towarzystwa Filomatów (1823-1824). Jako postać w Dziadach Mickiewicza jest symbolem caratu. NSZ, NARODOWE SIŁY ZBROJNE. Organizacja wojskowa, walcząca z okupantem, związana z obozem narodowym. Niecałkowicie podporządkowana AK. Brygada Świętokrzyska NSZ wycofała się na Zachód w 1945, podczas odwrotu wojsk niemieckich.

OBERTYŃSKA Beata (1898-1980). Poetka, prozaik, aktorka. Córka poetki młodopolskiej M. Wolskiej. Zbiory poezji w dwudziestoleciu międzywojennym. Aresztowana przez NKWD we Lwowie (1940), przeszła wiele więzień i łagier Workuty. Po tzw. amnestii w ZSSR - w Pomocniczej Służbie Kobiet przy armii gen. Andersa. Następnie na emigracji. Opisała historię więzienną i łagrową (W domu niewoli, 1946). OCHAB Edward (1906-1989). Polityk, członek KPP od 1929. Więziony w okresie międzywojennym. W czasie wojny w ZSSR; działacz ZPP; 1943-1944 oficer polskich jednostek w ZSSR; 1944 z-ca dowódcy I Armii do spraw politycznych; 1950-1956 jeden z sekretarzy KC PZPR; 1956 r. pierwszy sekretarz PZPR.

ODOLSKA Wanda (1909-1972) Pochodząca ze środowiska wileńskiego autorka i lektorka felietonów politycznych, w radiu Warszawa w latach czterdziestych i pięćdziesiątych. Audycje O. wyróżniały się szczególnie napastliwym tonem; symbol propagandy komunistycznej (Felietony, 1956). „ODRODZENIE". Pismo literackie, uchodziło za mniej propagandowe od „Kuźnicy" (1944-1950).

OLSZOWSKI Stefan (ur. 1931). Polityk, w PZPR od 1952. Członek biura politycznego PZPR (1970-1985); minister spraw zagranicznych (1971-1976, 1982-1985). Uchodził za reprezentanta tzw. betonu partyjnego. Od 1986 zagranicą w USA.

OM TUR Organizacja Młodzieży Towarzystwa Uniwersytetu Robotniczego. Przybudówka młodzieżowa PPS. Rozwiązana w 1948 po zjednoczeniu PPS z PPR. Członkowie OM TUR znaleźli się w nowej organizacji młodzieżowej ZMP.

ONR, Obóz Narodowo Radykalny. Ugrupowanie skrajnej prawicy, nielegalne, istniało od 1934. ONR podzielił się w 1935 na bardziej radykalną Falangę i ABC. Członkowie ONR nosili w klapie dwa skrzyżowane mieczyki (króla Chrobrego). OPINOGÓRA. Miejscowość ok. 100 km od Warszawy, niegdyś posiadłość Z. Krasińskiego. W kościele O. grobowce rodziny Krasińskich, w tym Zygmunta. Zachowany pałac, w nim muzeum romantyzmu.

OSSOWSKA Maria (1896-1974). Filozof, socjolog, profesor Uniwersytetu Warszawskiego. Studia historyczne z etyki i aksjologii społecznej. OSSOWSKI Stanisław (1897-1963). Filozof, socjolog, profesor Uniwersytetu Warszawskiego. Publikacje z dziedziny aksjologii, estetyki, teorii kultury. OTWINOWSKI Stefan (1910-1976). Prozaik, dramatopisarz. Przed wojną członek klubu literackiego „S“. W czasie wojny działał w podziemiu kulturalnym w Warszawie. Po wojnie dyrektor teatrów krakowskich, działacz Związku Literatów Polskich. PADEREWSKI Ignacy (1860-1941). Kompozytor, pianista, polityk. Jeden z konstruktorów niepodległego państwa polskiego; w latach 1919-1920 premier rządu; przewodniczący Rady Narodowej (1940). PAL, Polska Akademia Literatury. Powołana przez rząd w 1933 (15 członków); zawiesiła działalność z wybuchem wojny. Pierwsi akademicy byli mianowani przez rząd, następni wybierani przez akademię. Wzorem dla PAL była Akademia Francuska.

PAN, Polska Akademia Nauk. Powołana jako komunistyczna instytucja nauki w 1951 r. Jednocześnie zlikwidowano PAU.

PANOWA Wiera (1905-1973). Prozaik rosyjski. M.in. pisała powieści o drugiej wojnie światowej. PARNICKI Teodor (1908-1988). Prozaik, autor powieści historycznych o wymowie filozoficznej i symbolicznej, m.in. Srebrne orły (1944), Koniec zgody narodów (1955), Śmierć Aecjusza (1966). W 1940 aresztowany przez NKWD we Lwowie. Zwolniony po pakcie Sikorski-Majski; attache ambasady polskiej w Kujbyszewie; potem w Teheranie. Wrócił do Polski z Meksyku w 1967 r.

PAU, Polska Akademia Umiejętności. Powstała w 1919 r. z Akademii Umiejętności założonej w Krakowie w 1871 r. W 1951 rząd komunistyczny zlikwidował PAU i powołał PAN. Wznowienie działalności od 1989.

PAWIAK. Więzienie w Warszawie, od 1835 r. W czasie ostatniej wojny więzienie śledcze niemieckiej policji bezpieczeństwa (Sicherheitspolizei), masowe egzekucje.

PAX. Prokomunistyczne stowarzyszenie polityczne i kulturalne założone przez Bolesława Piaseckiego (1945). PAX próbował zdominować organizacyjnie i ideowo katolicyzm polski. Nie został zaaprobowany przez episkopat polski i przez Watykan.

PIASECKI Bolesław (1915-1979). Polityk. Przed wojną przywódca faszystowskiej Falangi, odłamu ONR. W czasie wojny P. tworzył zbrojne oddziały prawicowej Konfederacji Narodu, tzw. Bataliony Uderzeniowe. Po wojnie organizator i prezes katolickiego, prokomunistycznego stowarzyszenia PAX. Członek Rady Państwa (1971). PIERWSZA BRYGADA, zob. Legiony Polskie PIĘTAK Stanisław (1909-1964). Poeta, powieściopisarz. Za powieść Młodość Jasia Kunefała (1938) wyróżniony Nagrodą Młodych PAL. PIŁSUDSKI Józef (1867-1935). Polityk, działacz niepodległościowy, żołnierz, mąż stanu, Marszałek Polski. Zesłany na Syberię (1887-1892). Członek PPS, w 1906 utworzył tzw. Frakcję Rewolucyjną PPS. Twórca Legionów w czasie pierwszej wojny światowej. Więziony przez Niemców (1917-1918). Naczelnik Państwa Polskiego 1918-1922. Jako dowódca sił zbrojnych współautor zwycięstwa nad Armią Czerwoną w 1920. Zbrojny zamach stanu P. w 1926 ograniczył skrajne wpływy lewicy i prawicy. W 1930 sankcje wobec opozycji (zob. Brześć) zmniejszyły popularność Piłsudskiego.

PKWN, Polski Komitet Wyzwolenia Narodowego. Pełnił rolę tymczasowego rządu komunistycznego na terenach wschodnich pod kontrolą Armii Czerwonej. Manifest PKWN 22 lipca 1944.

POGROM KIELECKI. Masakra 42 Żydów w Kielcach, 6 lipca 1946, w kilka dni po referendum. Prace badawcze sugerują, że była to prowokacja polityczna, inspirowana i dokonana przez służby komunistyczne, historycy nie wykluczają udziału służb sowieckich. „POKOLENIE". Dwutygodnik literacki wydawany w Warszawie (1946- 1947).

POLEWKA Adam (1903-1956). Prozaik, publicysta, dramatopisarz. Członek KPP od 1932 r. Przed wojną jeden z twórców Teatru Cricot w Krakowie. Po wojnie poseł do KRN i na sejm.

POLLAK Seweryn (1907-1987). Poeta, eseista, tłumacz poezji rosyjskiej. Podczas wojny działacz PPR. Po wojnie członek zespołu „Kuźnicy". „PO PROSTU". Tygodnik kulturalny i polityczny, wydawany uj Warszawie (1947-1957), najpierw przez AZWM „Życie", potem ZMP, przekształcił się w 1956 r. w pismo młodych, radykalnych reformatorów partyjnych; rozwiązany na początku 1957 przez Gomułkę. POTOCKA Delfina (1807-1877). Hrabina, dama romantycznych salonów europejskich, przyjaciółka artystów, m.in. Z. Krasińskiego, F. Chopina, adresatka ok. 3000 listów Zygmunta Krasińskiego.

POW, Polska Organizacja Wojskowa. Tajna organizacja wojskowa założona w 1914 r. w Warszawie przez J. Piłsudskiego. Działalność antyrosyjska, 1914-1915. Akcje anty niemieckie 1917-1918. Po 1918 włączona do armii polskiej.

POZNAŃ, czerwiec 1956 („poznański czerwiec"). Robotnicze, spontaniczne powstanie antykomunistyczne, krwawo stłumione przez milicję i wojsko. PPR, Polska Partia Robotnicza. Założona w 1942 w Warszawie, była w pewnym sensie kontynuacją rozwiązanej i zmasakrowanej przez Stalina KPP. Podporządkowana polityce sowieckiej. Rozwiązana w 1948 po fuzji z PPS.

PPS, Polska Partia Socjalistyczna. Założona w 1892 w Paryżu, zlikwidowana w kraju przez fuzję z PPR, w 1948. Istniała nadal na emigracji. PRL, Polska Rzeczpospolita Ludowa. Nazwa obowiązywała od uchwalenia komunistycznej konstytucji w 1952 r. Niesuwerenne państwo, rządzone przez komunistów, pod protektoratem sowieckim. Z końcem 1990 prezydent elekt Lech Wałęsa, przejmując insygnia Rzeczypospolitej od prezydenta rządu londyńskiego, Ryszarda Kaczorowskiego, wyraził intencję zapoczątkowania III Rzeczpospolitej Polskiej.

PROCES GDAŃSKI. Polityczny proces członków opozycji solidarnościowej w 1985; oskarżonymi byli: W. Frasyniuk, B. Lis, A. Michnik. Sądził J. Zeniuk.

PROCESY MOSKIEWSKIE (w latach trzydziestych). Pokazowe, sfingowane przez Stalina procesy komunistów, wpływowych członków partii. Oskarżeni przyznawali się do nie popełnionych win; liczne wyroki śmierci. W Polsce lewicowi intelektualiści protestowali przeciw procesom (np. A. Stawar). PRON, Patriotyczny Ruch Odrodzenia Narodowego. Przybudówka społeczna do WRON (Wojskowej Rady Ocalenia Narodowego), utworzona przez partię w stanie wojennym, w 1982 r.

PRUSZYŃSKI Ksawery (1907-1950). Powieściopisarz, publicysta, tłumacz. Reportaże z wojny domowej w Hiszpanii (W czerwonej Hiszpanii, 1937). Walczył pod Narwikiem 1940 (Droga wiodła przez Narwik, 1941). Po pakcie Sikorski-Majski działał z ramienia rządu londyńskiego w ZSSR. Uczestnik walk Polskiej Dywizji Pancernej po inwazji w Normandii 1944. Po wojnie poseł pełnomocny rządu komunistycznego w Holandii. Losy wojska na wychodźstwie opisał w nowelach: Trzynaście opowieści (1946), Karabela z Meschedu (1948). W szkicu biograficznym Margrabia Wielopolski (1944) przyjął opcję prosowiecką. „PRZEGL[D KULTURALNY11. Tygodnik wychodzący w Warszawie w latach 1952-1963. PRZYBOŚ Julian (1901-1970). Poeta, eseista, tłumacz. Jeden z twórców tzw. Awangardy Krakowskiej. W czasie wojny początkowo we Lwowie pod okupacją sowiecką, współpracuje z kolaboracyjnymi „Nowymi Widnokręgami". Po drugiej wojnie poseł do KRN (1944-1947); ambasador RP w Szwajcarii 1947-1951. Zaraz po wojnie wydał: Póki my żyjemy (1944); Miejsce na ziemi (1945). Bardzo wpływowy jako pisarz i organizator życia literackiego. Wystąpił z PZPR w 1958 r. PRZYBYSZEWSKA Stanisława (1901-1935). Dramatopisarka, powieściopisarka, malarka. Córka S. Przybyszewskiego. Autorka sztuk o rewolucji francuskiej, m.in. Sprawy Dantona (1929), przeniesionej na ekran przez A. Wajdę (Danton, 1983) PSL, Polskie Stronnictwo Ludowe. Założone w r. 1945 przez S. Mikołajczyka. PSL szybko stało się potężną partią i mimo krwawych prześladowań i represji wygrało wybory 1947 r. Po sfałszowaniu wyborów przez komunistów PSL utraciło siłę polityczną; Mikołajczyk i część przywódców uciekła z kraju, inni zostali aresztowani. PUŁAWY (grupa „puławska"). Frakcja w łonie Komitetu Centralnego PZPR w 1956 r. opowiadająca się za pewnymi reformami i powrotem Gomułki do władzy, przeciwstawiająca się „konserwatywnej" frakcji „natolińskiej". PUTRAMENT Jerzy (1910-1986). Poeta, prozaik. Przed wojną członek wileńskiej grupy „Żagary", komunista. Od 1939 r. we Lwowie w kolaboranckiej grupie prosowieckiej; podczas wojny w ZSSR, członek ZPP. Po wojnie członek komitetu centralnego PZPR, jeden z „promotorów" socrealizmu i organizatorów komunistycznego systemu kultury w Polsce. Liczne powieści, wspomnienia.

PZPR, Polska Zjednoczona Partia Robotnicza. Rządząca tu Polsce (1948- 1989) partia komunistyczna, zalegalizowana jako „siła kierownicza" w Konstytucji PRL (1976). Samorozwiązanie w obliczu nowej sytuacji politycznej w 1990. REFERENDUM. 30 czerwca 1946 odbyło się polityczne referendum, będące sondażem przedwyborczym. Zawierało trzy punkty (odpowiedzi: tak - nie): 1) czy znieść izbę senacką w parlamencie, 2) czy znacjonalizować przemysł ciężki, 3) czy terytoria wschodnich Niemiec mają się znaleźć w Polsce. PSL wygrało referendum, według swojej formuły (raz: nie, dwa razy: tak), lecz komuniści sfałszowali wyniki.

RGO, Rada Główna Opiekuńcza. Legalna instytucja pomocy społecznej na terenie Generalnego Gubernatorstwa (1940-1945). Kierowana do 1943 przez hr. Adama Ronikiera.

RODOWICZ Jan „Anoda" (1923-1949). W czasie wojny członek Szarych Szeregów, potem żołnierz AK z grupy Parasola w Warszawie. Odznaczony krzyżem Virtuti Militari V klasy i dwukrotnie Krzyżem Walecznych. Aresztowany i zamordowany w więzieniu Urzędu Bezpieczeństwa. ROKOSSOWSKI Konstanty (1896-1968). Generał sowiecki, polskiego pochodzenia. W okresie czystek lat trzydziestych w łagrze. W czasie wojny niemiecko-sowieckiej znów w służbie czynnej, dowódca frontu. Od 1949 minister obrony narodowej w Polsce, marszałek, członek biura politycznego PZPR. Po 1956 w ZSSR, mianowany wiceministrem obrony. RÓŻEWICZ Tadeusz (ur. 1921). Poeta, dramatopisarz, prozaik. Umocnił zdobycze formalne tzw. II Awangardy. W poezji wyrażał protest przeciw wojnie (Niepokój, 1947; Czerwona rękawiczka, 1948), kryzys światowej cywilizacji, ukazywał zwątpienie egzystencjalne i cywilizacyjne (m.in. Rozmowa z księciem, 1960; Głos anonima, 1961). Dramaty, m.in. Kartoteka, 1960.

RUDNICKI Adolf (1912-1990). Prozaik, eseista. Debiutował przed wojną. We Lwowie pod okupacją ZSSR współpracował z kolaboracyjnymi „Nowymi Widnokręgami". Po wojnie członek grupy „Kuźnica". W noweli Major Hubert z armii Andersa (1945) przypisał odpowiedzialność za mord katyński Niemcom. Liczne nowele o tematyce okupacyjnej opisujące eksterminację Żydów.

RYMKIEWICZ Jarosław Marek (ur. 1935). Wybitny poeta, eseista, dramatopisarz, tłumacz. Profesor w IBL PAN. Stworzył pojęcie „klasycyzmu“, a właściwie neoklasycyzmu, jako gestu „powtarzania" w sztuce. Autor wielu zbiorów wierszy, m.in. Zachód słońca w Milanówku (2004, nagroda Nike). Książki poświęcone romantykom (o Fredrze, Słowackim, Mickiewiczu). Książki o historii (Wielki książę, 1983; Umschlagplatz, 1987) i współczesności (Rozmowy polskie, 1983).

SANACJA. Slogan polityczny, używany na określenie rządów w Polsce po zamachu Piłsudskiego w 1926, do wybuchu II wojny światowej. SANDAUER Artur (1913-1989). Eseista, prozaik, krytyk literacki, tłumacz. Uważany często za „Zoila", wywoływał liczne spory swoimi interpretacjami krytycznymi. SANDLER Samuel (ur. 1925). Historyk literatury. Po wojnie członek PPR i PZPR. Wykładowca Uniwersytetu Wrocławskiego; pracownik Instytutu Badań Literackich; redaktor serii Biblioteki Narodowej wyd. Ossolineum. Prace historyczno-literackie o polskim pozytywizmie. Emigrował w 1968; wykładał literaturę polską w Chicago. SCHULZ Bruno (1892-1942). Prozaik, eseista, malarz. Pozostawił nowele, napisane w atmosferze baśni ekspresjonistycznej i symboliki podświadomości, o środowisku małomiasteczkowo-żydowskim (Sklepy cynamonowe, 1933; Sanatorium pod klepsydrą, 1936). Zastrzelony w getcie żydowskim w Drohobyczu przez funkcjonariusza gestapo. „SKAMANDER". Miesięcznik literacki ukazujący się w Warszawie (1920- 1928; 1933-1939) i grupa pisarzy o tej samej nazwie.

SIKORSKI Władysław (1881-1943). Polityk, generał. 1921-1922 szef sztabu generalnego. 1922-1923 premier i minister spraw wojskowych. 1939-1943 premier rządu polskiego na emigracji i dowódca polskich sił zbrojnych. Jak się przyjmuje, katastrofa lotnicza w Gibraltarze, w której zginął, była skutkiem zamachu.

SILONE Ignazio (1900-1978). Pisarz włoski, eseista. Współtwórca Włoskiej Partii Komunistycznej (1921), po pobycie w Moskwie opuścił jej szeregi (1930). Anty faszysta.

SKŁADKOWSKI-SŁAWOJ Felicjan (1885-1962). Polityk, lekarz. Oficer legionów, później generał, zwolennik polityki Piłsudskiego, minister spraw wewnętrznych, premier II Rzeczpospolitej (1936-1939).

SKORUPKA Ignacy (1893-1920). Ksiądz, katecheta, kapelan. Poległ w czasie bitwy warszawskiej pod Ossowem, 14 sierpnia 1920. Stał się postacią symboliczną. SŁONIMSKI Antoni (1895-1976). Poeta, publicysta, dramatopisarz, satyryk. Członek grupy literackiej „Skamandra". W czasie wojny w Wielkiej Brytanii. Po wojnie S. współpracował z władzą komunistyczną, potem przeszedł do opozycji. „SŁOWO POWSZECHNE". Dziennik wydawany przez stowarzyszenie PAX, od 1947 r.

SOKORSKI Włodzimierz (1908-1999). Polityk, publicysta. Członek PPS Lewica, następnie KPP (od 1931). W czasie wojny przebywał w ZSSR; 1943 zastępca dowódcy do spraw politycznych w I Dyw. Piech, im. T. Kościuszki. Po wojnie działacz kulturalny. Minister kultury i sztuki (1952-1956). Kierował radiem, później także i telewizją (1956-1972). Poseł do KRN i na sejm.

STASZEWSKI Stefan (1906-1989). Członek Związku Młodzieży Komunistycznej od 1921. Pobyty w ZSSR, studia w Szkole Leninowskiej; w 1938 zesłany do łagru na Kołymie. Wraca do Polski 1945. Kieruje wydziałem prasy KC PPR, następnie KC PZPR (1948-1954); I sekretarz komitetu warszawskiego PZPR (do lutego 1957). Zwolennik zmian w partii. Usunięty z partii w 1968 r. Pod koniec życia antykomunista.

STAWAR Andrzej (1900-1961). Eseista, tłumacz. Członek KPP do 1934. Pod pisał protest przeciw procesom moskiewskim. Po wojnie nie angażował się w strukturach nowej władzy, swoje Pisma ostatnie (1961) wydał w paryskiej „Kulturze". STEINHAUS Hugo (1887-1972). Matematyk, profesor w uniwersytetach lwowskim i wrocławskim. Prace z dziedziny rachunku prawdopodobieństwa; popularyzacje matematyki. STEMPOWSKI Jerzy (1894-1969), syn Stanisława. Eseista, filozof kultury. Przed wojną dyplomata, korespondent PAT, od 1935 wykładowca w państwowym Instytucie Sztuki Teatralnej. Od wojny na emigracji w Szwajcarii. Współpracownik paryskiej „Kultury". STRYJKOWSKI Julian (1905-1996). Powieściopisarz, eseista, dramatopisarz, tłumacz. Przed wojną w Komunistycznej Partii Zachodniej Ukrainy, więziony (1935-1936). W czasie wojny korektor „Czerwonego Sztandaru" (Lwów) i „Wolnej Polski" (Moskwa), organu ZPP - kolaboracyjnych pism sowieckiej agentury. 1949-1952 kierował oddziałem agencji PAP w Rzymie; wydalony przez władze włoskie. Odwrócił się od komunizmu po 1956, wystąpił z partii (1966). Jego twórczość mówi o historii Żydów w Polsce i Europie (Głosy w ciemności, 1962; Austeria, 1966; Sen Azrila, 1975), obrazuje wątki biblijne Starego Testamentu oraz ukazuje historię najnowszą, na tle autobiograficznym (Czarna róża, 1962; Wielki strach, 1979 - o sowieckiej okupacji Lwowa 1939-1941, To samo, ale inaczej, 1990 - o późniejszej smej biografii m ZSSR).

STRZELECKI Jan (1919-1988). Filozof, eseista. Zamordowany w Warszawie w nie wyjaśnionych okolicznościach. SUŁKOWSKI Józef (1773-1798). Jeden z „jakobinów" polskich. Oficer insurekcji kościuszkowskiej w 1794. Adiutant Napoleona, odbył kampanię we Włoszech i Egipcie, poległ w Kairze.

„SYGNAŁY". Pismo literackie lewicy we Lwowie (1933-1934; 1936-1939). Redaktorzy: T. Hollender, K. Kuryluk.

SZARE SZEREGI. Konspiracyjna organizacja młodzieżowa w czasie wojny, założona na bazie Związku Harcerstwa Polskiego. Dochodząc do dojrzałości członkowie Szarych Szeregów przechodzili do AK (np. batalion „Parasol", czy „Zośka"). SZCZEPAŃSKI Jan Józef (1919-2003). Prozaik, eseista, autor scenariuszy filmowych. Orientalista z wykształcenia. Walczył we wrześniu 1939 r. (Polska jesień, 1955). W czasie wojny żołnierz AK, 1944 walczył w oddziale partyzanckim. Utwory o ostatniej wojnie (np. nowele zbioru Buty, 1956). Rozważania o etosie okupacyjnym w opowiadaniu Koniec legendy (tu kryptopolemika z Cz. Miłoszem). Dylogia o Antonim Berezowskim (Ikar, 1966; Wyspa, 1968). Ostatni prezes rozwiązanego w stanie wojennym ZLP (opowieść o losie pisarzy w tym czasie: Kadencja, 1984). SZCZEPAŃSKI Józef (1913-2004) Socjolog, profesor w uniwersytecie łódzkim od 1945. Ogłosił m.in. Inteligencja i społeczeństwo (1957). SZENWALD Lucjan (1909-1944). Przed wojną poeta grupy Kwadryga, tłumacz. Od 1930 członek Komunistycznego Związku Młodzieży Polskiej, od 1932 KPP. 1939-1941 we Lwowie (tu: współautor „kolektywnego" poematu na cześć władzy sowieckiej Szczęśliwy rok', współpraca z radiem; członek sekcji polskiej sowieckiego związku pisarzy). Po wybuchu wojny niemiecko-sowieckiej w Armii Czerwonej, później w I Dywizji im. T. Kościuszki. „SZPILKI". Tygodnik satyryczny wychodzący w Warszawie (od 1935). SZPOTAŃSKI Janusz (1929-2001). Poeta, satyryk, tłumacz. Wsławił się napisaniem słynnej satyry politycznej Cisi i Gęgacze (1964), odczytywanej znajomym. Publicznie oskarżony przez Gomułkę, skazany na trzy lata uwięzienia; Zebrane utwory poetyckie (1990).

„SZTANDAR MŁODYCH". Dziennik ZMP, wychodzący w Warszawie 1950-1996.

ŚCIBOR-RYLSKI Aleksander (1928-1983). Prozaik, autor scenariuszy filmowych (m.in. scenariusz do Człowieka z marmuru, 1976, A. Wajdy). ŚWIATŁO Józef, (właśc. Józef Fleischfarb 1905 - ok. 1976). Po wojnie wysoki urzędnik Ministerstwa Bezpieczeństwa Publicznego, zastępca A. Fejgina w X Departamencie, odpowiedzialny za więźniów politycznych. Przeszedł w grudniu 1953 na Zachód. Jego wypowiedzi, nadawane przez RWE, przynosiły udokumentowane przykłady terroru władz komunistycznych w Polsce. W jakiś czas potem nastąpiły pewne zmiany w UB i procesy niektórych osób odpowiedzialnych za metody śledztwa (Romkowski, Fejgin, Różański). Komunikat o ucieczce Światły podano dopiero 25.10.1954. Relacje Światły w: Za kulisami partii i bezpieki (1955). ŚWIERCZEWSKI Karol „Walter" (1897-1947). Polityk, komunista, generał. Brał udział w rewolucji październikowej. 1936-1938 dowodził międzynarodową ochotniczą dywizją w Hiszpanii. 1944-1945 dowódca II Armii Wojska Polskiego w ZSSR. Od 1944 członek KC PPR. Od 1946 r. wiceminister obrony w Polsce. Zginął w Bieszczadach w czasie starcia z oddzia łem UPA. TATARKIEWICZ Władysław (1886-1980). Filozof, historyk filozofii, sztuki, estetyki. Profesor w uniwersytetach: wileńskim, poznańskim i warszawskim. Autor wybitnych syntez podręcznikowych, znakomity stylista. Autor m.in. Historii filozofii, Historii estetyki, O szczęściu, Dziejów sześciu pojęć.

TERLECKI Władysław (1933-1999). Prozaik, autor słuchowisk radiowych. Powieści historyczne, poświęcone zwłaszcza problemowi stosunków polsko-rosyjskich w 2. poł. XIX w i na pocz. XX w. {Dwie głowy ptaka, 1970; Powrót z Carskiego Sioła, 1973; Czarny romans, 1974; Odpocznij po biegu, 1976; Zwierzęta zostały opłacone, 1980).

TPD, Towarzystwo Przyjaciół Dzieci. Utworzone w 1949, z Robotniczego TPD i Chłopskiego TPD, dla realizacji założeń wychowania komunistycznego. Istniały specjalne szkoły podstawowe TPD. „TRYBUNA LUDU". Dziennik, organ komitetu centralnego PZPR (1948-1990). TRYBUS Adam „Gaj“ (1909-1982), major AK, cichociemny (1942), komendant dywersji okręgów Piotrków Trybunalski i Łódź; po wojnie profesor liceum we Wrocławiu, latynista. Po 1949 wieloletni więzień polityczny. TUROWICZ Jerzy (1912-1999). Publicysta, polityk. Po wojnie redaktor naczelny katolickiego „Tygodnika Powszechnego11. W 1989 brał udział w obradach „okrągłego stołu".

TUWIM Julian (1894-1953). Poeta, satyryk, tłumacz, librecista, zbieracz, edytor. Członek grupy Skamandra. W czasie wojny na emigracji (Brazylia, Stany Zjednoczone). Jeszcze na emigracji i po wojnie opowiadał się za władzą komunistyczną.

„TWÓRCZOŚĆ". Miesięcznik literacki ukazujący się w Krakowie (1945- 1950), pod redakcją Kazimierza Wyki, następnie w Warszawie (od 1950, redaktorzy: A. Ważyk, J. Iwaszkiewicz, J. Lisowski).

„TYGODNIK POWSZECHNY". Katolickie pismo społeczno-kulturalne, ukazujące się w Krakowie pod redakcją J. Turowicza (1945-1953; od 1956). W latach 1953-1956 pismo było zawieszone; pod zawłaszczonym tytułem wychodziło wtedy jako tygodnik stowarzyszenia PAX.

TYRMAND Leopold (1920-1985). W Wilnie pod okupacją sowiecką (1940- 1941) współpracował z kolaboracyjną „Prawdą Komsomolską". Następnie, z fałszywą tożsamością, na robotach w Niemczech. Wrócił do Polski w 1946. Od 1966 na emigracji w USA, wykładowca w uniwersytetach amerykańskich. Zajmował się m.in. analizą komunizmu (Cywilizacja komunizmu, 1972). Autor powieści idących „pod prąd" kierunkowi socrealizmu (Zły, 1956), a także własnej biografii w Dzienniku 1954, 1980). UB, Urząd lub Ministerstwo Bezpieczeństwa Publicznego. Sieć placówek urzędu zwanego popularnie „bezpieką", oplatała ciasno Polskę. UB był odpowiedzialny od 1944 r. za masowe zbrodnie na społeczeństwie polskim: więzienie, tortury w śledztwie, deportacje, egzekucje członków AK i opozycji, wyroki wykonywane bez sądu i zbrodnie sądowe. Od 1949 r. sprawami politycznymi zajmował się osławiony X Departament, kierowany przez A. Fejgina. Jego zastępcą był J. Światło. Do 1956 r. UB był pod bezpośrednim nadzorem sowieckiej policji politycznej. VINZENZ Stanisław (1888-1971). Prozaik, eseista. 1919-1922 ochotniczo w wojsku polskim. Od 1940 na emigracji (Węgry, Niemcy, Francja, Szwajcaria). Współpracował z paryską „Kulturą". W swej prozie V. pragnął stworzyć szeroką syntezę europejskiej kultury. Nie ukończona monografia huculszczyzny, rozrastająca się tu problematykę uniwersalną Na wysokiej połoninie (1936-1985).

VIRTUTI MILITARI. Najwyższe wojskowe odznaczenie bojowe w Polsce, ustanowione w 1792.

WALENTYNOWICZ Anna (ur. 1929). Robotnica stoczni gdańskiej, działaczka Wolnych Związków Zawodowych od 1978. Tzw. sprawa A. Walentynowicz odegrała dużą rolę w inicjacji sierpniowego strajku stoczni gdańskiej w 1980, początku ery „Solidarności". W późniejszym okresie akcentowała swe miejsce osobne, w opozycji do L. Wałęsy. Autobiografia w książce: Cień przyszłości (z Anną Baszanowską, 2005). Order Orła Białego (2006).

WALICKI Andrzej (ur. 1930). Rusycysta, filozof, eseista, profesor zagranicznych uniwersytetów. Prace z dziedziny historii idei, zwłaszcza w Rosji XIX wieku. Sporowi ideowemu XX wieku poświęcił m.in. Spotkania z Miłoszem (1985), Zniewolony umysł po latach (1993). WAŃKOWICZ Melchior (1892-1974). Prozaik, eseista, publicysta, autor reportaży. Przed wojną współtwórca wydawnictwa „Rój". Reportaż z ZSSR Opierzona rewolucja, (1934) uwydatniał pozytywne strony państwa sowieckiego. Po 1939 w Rumunii i na Bliskim Wschodzie, potem na szlakach wojny jako korespondent (reportaż: Bitwa o Monte Cassino, 1945-1947). Po wojnie w USA; powrócił do Polski 1958. Więzień polityczny w okresie gomułkowskim. Krytykę komunistycznego akcesu inteligencji polskiej zawiera m.in. jego korespondencja z Cz. Miłoszem. WARSKI Adolf (właśc. Adolf Warszawski) (1868-1937). Działacz robotniczy od 1889, członek partii I Proletariatu, SDKPiL, od 1918 KPP. Działacz Międzynarodówki Komunistycznej, 1928-1929 członek biura politycznego KC KPP. Zginął w czystkach stalinowskich w ZSSR.

WASILEWSKA Wanda (1905-1964). Prozaik, publicystka, polityk. Córka senatora Leona Wasilewskiego. Ogłaszała tendencyjne powieści społeczne. Redaktorka „Płomyka" i „Płomyczka". Członek Rady Naczelnej PPS. Od 1939 we Lwowie, kolaboruje z okupantem sowieckim, przyjmuje obywatelstwo sowieckie, członek WKP(b), deputowana do Rady Najwyższej. Redaktor naczelny „Nowych Widnokręgów" i „Wolnej Polski", pism polskich wychodzących w ZSSR, realizujących politykę Stalina. Organizatorka ZPP i dywizji im. T. Kościuszki. Wiceprzewodnicząca PKWN. Po wojnie pozostała w ZSSR.

WAT Aleksander (1900-1967). Poeta, prozaik, eseista, tłumacz. Debiutuje jako poeta futurysta (1920). Redagował kryptokomunistyczny „Miesięcznik Literacki" (1929-1931). W czasie wojny we Lwowie, pracuje w kolaboranckim „Czerwonym Sztandarze". Aresztowany przez NKWD, więzień Zamarstynowa, potem Łubianki. Na zesłaniu w Kazachstanie. Po wojnie w Polsce, wicedyrektor PIW, następnie na emigracji. Autor powojennego zbioru poezji Ciemne świecidło (1968) i pamiętnika Mój wiek (1978), poświęconego zwłaszcza analizie komunizmu.

WAT Ola (1903-1991). żona Aleksandra Wata. W książce Wszystko co najważniejsze. Rozmowy z Jackiem Trznadlem (1984) Watowa opowiedziała o swoim życiu z mężem Aleksandrem kreśląc tło wydarzeń historycznych. WAŻYK Adam (1905-1982). Poeta, prozaik, eseista, tłumacz. Nowator w poezji początku lat dwudziestych {Semafory, 1924; Oczy i usta, 1926). Od 1939 we Lwowie pod okupacją sowiecką, w kolaborującej grupie pisarzy. Następnie w ZSSR, w ZPP. Oficer polityczny w I Armii WP. Po wojnie aktywny organizator komunistycznej polityki kulturalnej i propagator socrealizmu. Poemat dla dorosłych (1955) oznaczał zwrot w postawie W., który odchodzi od partii. Ogłosił liczne zbiory poetyckie i analizy literatury, m.in. ruchu awangardowego {Dziwna historia awangardy, 1976). WERFEL Roman (ur. 1906). Od 1922 działacz Komunistycznego Związku Młodzieży Polskiej, od 1923 członek KPP. Od 1939 we Lwowie, pracował w kolaboranckim „Czerwonym Sztandarze", został członkiem WKP(b). W czasie wojny niemiecko-sowieckiej w ZSSR w redakcji „Nowych Widnokręgów". Od 1944 w Polsce jako czołowy ideolog partyjny. Redaktor naczelny „Nowych Dróg" (1952-1959). W 1968 usunięty z PZPR, ponownie przyjęty 1983.

„WIADOMOŚCI". Tygodnik kulturalny emigracji polskiej w Londynie (1946-1981), będący kontynuacją warszawskich „Wiadomości Literackich" oraz emigracyjnych „Wiadomości Polskich, Politycznych i Literackich" (1940-1944), redagowany przez M. Grydzewskiego (do 1966), następnie przez Stefanię Kossowską. Najwybitniejsze pismo emigracji obok paryskiej „Kultury".

„WIADOMOŚCI LITERACKIE". Tygodnik literacki ukazujący się w Warszawie, redagowany przez M. Grydzewskiego; m.in. trybuna wystąpień grupy Skamandra (1924-1939). WICI, Związek Młodzieży Wiejskiej Rzeczpospolitej Polskiej „Wici". Organizacja polityczna młodzieży wiejskiej (od 1928), rozwiązana w 1948 r.

WIELKI PROLETARIAT. Nielegalna organizacja robotnicza (1882-1886) pierwsza partia socjalistyczna w Królestwie Kongresowym. Jej przywódcą był L. Waryński.

WIENIAWA-DŁUGOSZOWSKI Bolesław (1881-1942). żołnierz Legionów, generał, dyplomata, poeta. W momencie wybuchu II wojny W. był ambasadorem polskim w Rzymie. W czasie wojny jako „piłsudczyk" został odsunięty od możliwości dalszej służby („jakiejkolwiek", jak prosił) przez gen. W. Sikorskiego. Popełnił samobójstwo.

WIERZBICKI Piotr (ur. 1935). Publicysta, prozaik, eseista. Naczelny redaktor dziennika „Nowy Świat" (1991-1992), następnie „Gazety Polskiej" (1993- 2005). Jako publicysta polityczny napisał m.in.: Traktat o gnidach (1980- 1987); Myśli staroświeckiego Polaka (1985-1987); Upiorki (1995). Znawca muzyki {Życie z muzyką, 1993).

„WIĘŹ". Kulturalno-społeczny miesięcznik katolicki, wychodzący w Warszawie (od 1958). WILNO. Stolica dawnej Litwy, całkowicie spolonizowana w XVI-XVII w. Wilno odegrało podstawową rolę w kulturze polskiej, obok Warszawy, Krakowa, Poznania i Lwowa. Przed wojną 1939 Wilno posiadało około 1 % ludności litewskiej.

WiN, WOLNOŚĆ I NIEZAWISŁOŚĆ. Nielegalna organizacja antyko munistyczna w pierwszych latach po wojnie, walki nie zbrojnej (od 1945); liczne procesy jej członków; wiele wyroków śmierci. WIRPSZA (Kurecka) Maria (1920-1989). Tłumaczka, żona W. Wirpszy. WIRPSZA Witold (1918-1985). Poeta, prozaik, dramatopisarz, eseista, tłumacz. Żołnierz września 1939, w czasie wojny w niemieckich obozach jenieckich. Po epizodzie socrealistycznym W. rozwijał poezję realizmu metafizycznego, precyzji intelektualnej, analizy języka, walorów moralnych {Liturgia, 1985; Faeton, 1988). Przełożył m.in. Doktora Faustusa T. Manna (z żoną, Marią). Od 1971 mieszkał w Berlinie Zachodnim. Wybitne poezje opublikowane pośmiertnie: Cząstkowa prawda o człowieku i inne wiersze (2005), Spis ludności (2005).

„WISŁA", (akcja). Tym kryptonimem objęto walkę z ukraińską partyzantką nacjonalistyczną i antykomunistyczną na wschodzie Polski w latach 1945-1947 (UPA, banderowcy). W ramach akcji reżim komunistyczny deportował całą ludność ukraińską (konfiskata mienia) na zachodnie ziemie polskie. WISNOWSKA Maria (1860-1890). Aktorka. Występowała w teatrach we Lwowie i Warszawie. Zastrzelona przez rosyjskiego oficera, w niedopełnionym przez niego samobójstwie we dwoje. Jej śmierć stała się legendą i obrosła w literaturę.

WITKIEWICZ Stanisław Ignacy, pseud. Witkacy (1885-1939). Powieściopisarz, dramatopisarz, filozof, malarz, fotograf. Syn Stanisława Witkiewicza. Twórca o „renesansowym" talencie. W każdej z uprawianych dziedzin stworzył wartości oryginalne o zasięgu europejskim. Najwybitniejszy „katastrofista" polski. Popełnił samobójstwo w dniu agresji sowieckiej na Polskę, na kresach. W powieści Nienasycenie (1930) tabletki Murti-Binga służą Chińczykom do opanowania Europy, poprzez zawładnięcie mózgami jej mieszkańców. WŁASOW Andriej (1900-1946). Generał rosyjski w Armii Czerwonej podczas obrony Leningradu. W niewoli Wehrmachtu Własow wypowiedział się przeciw komunizmowi Stalina (1942) i w porozumieniu z Niemcami rozpoczął tworzenie armii rosyjskiej do walki ze stalinizmem (ROA). Należy odróżnić formacje Własowa od formacji B. Kamińskiego (RONA), odpowiedzialnej za rzeź ludności Warszawy podczas powstania. Własow i jego współpracownicy, aresztowani w 1945, zostali osądzeni i straceni w Moskwie (1946).

„WOLNA POLSKA". Kolaboranckie pismo prostalinowskiej emigracji, wydawane w Moskwie, pod redakcją W. Wasilewskiej (1943-1946). WOLSKI Jan (1888-1975). Działacz spółdzielczy. Propagator idei spółdzielczości Abramowskiego. Liberał i antykomunista. Po wojnie członek Klubu Krzywego Koła.

WOROSZYLSKI Wiktor (1927-1996). Poeta, eseista, prozaik, tłumacz. W czasie wojny w Grodnie. Sztandarowy reprezentant socrealizmu w poezji lat powojennych (Śmierci nie ma, 1949; Pierwsza linia pokoju, 1951). Aktywista partyjny. Przełom w poglądach po pobycie w ZSSR (studia literackie w instytucie im. Gorkiego 1952-1956). 1956-1958 członek redakcji „Nowej Kultury". W latach następnych w opozycji, opuszcza partię w 1966. Opowieść o środowisku literackim lat powojennych Literatura (1977). Ogłosił zbiory poezji, powieści dla młodzieży, biograficzne powieści o pisarzach rosyjskich. WRZESIEŃ, 17 (1939). Data agresji sowieckiej na Polskę, w porozumieniu z Niemcami hitlerowskimi; wystąpienie zbrojne przewidziane paktem Ribbentrop-Mołotow.

„WSPÓŁCZESNOŚĆ". Dwutygodnik literacki, ukazujący się w Warszawie (1956-1971), przede wszystkim pismo generacji debiutującej po 1956. WYBORY DO SEJMU 1947. Polskie Stronnictwo Ludowe odrzuciło niekorzystne propozycje podziału mandatów walcząc z komunistycznym blokiem wyborczym. Mimo zastraszenia, unieważniania prawa do głosowania, aresztowań i zabójstw działaczy PSL, partia Mikołajczyka odniosła zwycięstwo, trudne do dokładnego oszacowania procentowego. W toku wyborów zamieniano urny wyborcze i unieważniano głosy PSL. Do sejmu weszło tylko 28 posłów PSL wobec 394 mandatów dla bloku komunistycznego. Wkrótce Mikołajczyk ratował się ucieczką z kraju, a grupa posłów PSL została izolowana i zniszczona politycznie.

WYGODZKI Stanisław (1907-1992). Poeta, prozaik. Przed wojną w KPP. W czasie wojny w niemieckich obozach koncentracyjnych. Stracił rodzinę w Oświęcimiu. 1948-1953 kierownik literacki Polskiego Radia. Później opuścił partię i w 1968 wyjechał do Izraela. Zbiory poezji i prozy, poświęcone problematyce społecznej, politycznej i moralnej. W powieści Zatrzymany do wyjaśnienia (Paryż 1968) opisywał Polskę wczesnych lat pięćdziesiątych. WYKA Kazimierz (1910-1975). Historyk literatury, prozaik, eseista, poeta. Przed wojną asystent Uniwersytetu Jagiellońskiego, profesor po wojnie. W czasie okupacji brał udział w tajnym nauczaniu w Krakowie. Problemy społeczne czasu wojny opisał w Życiu na niby (1957). Zajmował się historią literatury wieku XIX i XX. Wpływowy krytyk literacki po wojnie (m.in. Pogranicze powieści, 1948). Liczne funkcje kierownicze w życiu literackim (1945-1950 redaktor naczelny „Twórczości") i w instytucjach nauki polskiej, m.in. dyrektor Instytutu Badań Literackich (1953-1970). Poseł na sejm (1952-1956).

ZAGAJEWSKI Adam (ur. 1945). Poeta, eseista, prozaik, tłumacz. W latach siedemdziesiątych zaliczany do tzw. „nowej fali".

ZAGÓRSKI Jerzy (1907-1984). Poeta, eseista, dramatopisarz, tłumacz. Przed wojną w Wilnie, związany z grupą „Żagary". W czasie wojny w Warszawie, bierze udział w konspiracyjnym życiu literackim. Attache kulturalny w Paryżu (1947-1948). Od wczesnych tonów katastroficznych, przeszedł Z. do klasycyzmu, komplikowanego szczególnością składni i oglądu świata. ZALEWSKI Witold (ur. 1921). Prozaik, publicysta. W czasie wojny w AK, walczył w Powstaniu Warszawskim. Opisywał przeżycia swej generacji w czasie okupacji niemieckiej. Opowieść Traktory zdobędą wiosnę (1950) uważana była za typowy utwór socrealistyczny. ZAMBROWSKI Roman (1909-1977). Polityk. Członek KPP od 1928. W PPR od 1944. Podczas wojny w ZSSR. W 1944 szef zarządu polityczno-wychowawczego I Armii Wojska Polskiego. 1945-1948 członek sekretariatu KC PPR. 1948-1954 i 1956-1963 sekretarz KC PZPR. 1968 wydalony z PZPR. „ZAPIS1. Pismo literackie i kulturalne (od 1977) ukazujące się przez długi czas w tzw. drugim obiegu.

ZDZIECHOWSKI Marian (1861-1938). Slawista, filozof kultury, profesor uniwersytetu Jagiellońskiego w Krakowie i uniwersytetu Stefana Batorego w Wilnie. Pesymistyczna i katastroficzna wizja kryzysu kultury i historii. W dwudziestoleciu międzywojennym ostrzegał chyba najsilniej przed rewolucją rosyjską i cywilizacją sowiecką (W obliczu końca, 1937; Widmo przyszłości, 1939).

„ZESZYTY WROCŁAWSKIE". Kwartalnik literacki, ukazujący się we Wrocławiu (1947-1952), pod redakcją T. Mikulskiego. ZET, właśc. Związek Młodzieży Polskiej. Organizacja akademicka, powstała w 1887 pod auspicjami Ligi Polskiej. Skupiała młodzież z ziem polskich i zagranicy. W swych przekształceniach podlegał wpływom narodowych demokratów. Ostatnim etapem ZET, już uwolnionego od wpływów późniejszej Ligi Narodowej, był okres Legionów polskich. ZHP, Związek Harcerstwa Polskiego. Powstał w 1916; podczas drugiej wojny światowej był w konspiracji (zob. Szare Szeregi); zniszczony po ostatniej wojnie i zmieniony w komunistyczną fasadową organizację. ZIELIŃSKI Stanisław (ur. 1917). Prozaik, eseista, żołnierz września 1939, w czasie wojny w oflagu. Pragnął ukazać m.in. żołnierskie i jenieckie losy swej generacji, m.in. Dno miski (1946); Ostatnie ognie (1951); Jeszcze Polska.: (1953).

ZIELIŃSKI Tadeusz (1859-1944). Filozof, filolog klasyczny, profesor w uniwersytetach petersburskim i warszawskim. Pozostawił ogromny dorobek, w tym fundamentalne dzieła o historii religii i antyku. Zmarł w Bawarii. ZIMAND Roman (1927-1992) Publicysta, eseista, historyk literatury, profesor w Instytucie Badań Literackich. Członek PPR, publicysta partyjny w okresie powojennym. Już w opozycji jako publicysta i członek redakcji „Po prostu" w 1956. Wystąpił z partii. Liczne teksty ogłaszane w prasie podziemnej i na Zachodzie pod pseudonimem „Leopolita". Pozostawił prace z historii, historii literatury i kultury m.in. o stosunku Polaków i Żydów: Piołun i popiół (1987), kilka serii Szkiców wydanych na Zachodzie.

ZIOMEK Jerzy (1924-1990). Historyk i teoretyk literatury, eseista, edytor, wykładowca Uniwersytetu wrocławskiego, profesor w uniwersytecie poznańskim. Akademicka synteza literatury polskiego renesansu: Renesans (1973).

ZJAZD SZCZECIŃSKI. Zjazd pisarzy polskich w Szczecinie w styczniu 1949 odbył się pod hasłem uniformizacji politycznej środowiska i wprowadzenia socrealizmu jako metody twórczej. Jeden z głównych referatów wygłosił S. Żółkiewski, inny A. Ważyk. Zmiana nazwy związku, zob. ZLP.

ZLP, Związek Literatów Polskich. Istniejący od 1918 roku jako Związek Zawodowy Literatów Polskich, zmiana nazwy na Związek Literatów Polskich na zjeździe szczecińskim (1949); rozwiązany w stanie wojennym (1983). ZMD, Związek Młodzieży Demokratycznej. Przybudówka młodzieżowa Stronnictwa Demokratycznego (1945-1948). ZMP, Związek Młodzieży Polskiej. Od 1948, unifikująca organizacja polityczna młodzieży. Rozwiązany w 1956. ZNANIECKI Florian (1882-1958). Filozof kultury, etnolog, socjolog. Profesor w uniwersytecie poznańskim i w uniwersytetach amerykańskich. Ogłaszał prace po polsku i angielsku. Wpływ na katastroficzne tendencje dwudziestolecia w Polsce miała jego praca (nawiązująca tytułem do dzieła O. Spenglera): Upadek cywilizacji zachodniej (1921). ZNMS, Związek Niezależnej Młodzieży Socjalistycznej. Organizacja młodzieży akademickiej (1917-1938); reaktywowany w 1946 pod auspicjami PPS, wszedł w skład ZMP w 1948.

ZOMO, Zmotoryzowane Oddziały Milicji Obywatelskiej. Oddziały specjalne Ministerstwa Spraw Wewnętrznych do tłumienia manifestacji. Formacja rozwiązana w 1990 r. ZPP, Związek Patriotów Polskich. Założony w 1943 w ZSSR staraniem komunistów polskich (czołowa rola W. Wasilewskiej), jako zalążek przyszłego polskiego rządu kolaboracyjnego w porozumieniu z Rosją Stalina. 1944 reprezentanci ZPP weszli do PKWN. ZPP został rozwiązany w 1946. ZWM Związek Walki Młodych. Organizacja młodzieżowa, przybu-dówka PPR (1943-1948).

„ŻAGARY" Miesięcznik literacki ukazujący się w Wilnie (1931-1934) i grupa poetów wileńskich o tej samej nazwie.

ŻDANOW Andriej (1896-1948). Polityk, komunista sowiecki. Od 1939 członek biura politycznego KC WKP(b), realizował stalinowską politykę kulturalną. ŻELEŃSKI Tadeusz BOY (1874-1941). Eseista, poeta Młodej Polski, wielki tłumacz literatury francuskiej. Pisarz o bogatej twórczości, zwłaszcza eseistycznej. Upowszechnił wielką część klasyki francuskiej. W okupo-wanym Lwowie profesor w sowieckim uniwersytecie I. Franki, współpracował z pismami kolaboranckimi, jak „Czerwony Sztandar", „Nowe Widnokręgi" Wandy Wasilewskiej, należał do sekcji polskiej ukraińskiego Związku Pisarzy Sowieckich. „Firmował" obchody ku czci A. Mickiewicza (1940), tworzące pozory normalnego życia kulturalnego. Odwiedził z grupą profesorów Moskwę, udzielał kredytu władzy sowieckiej. Rozstrzelany z grupą profesorów po wkroczeniu Niemców do Lwowa. ŻÓŁKIEWSKI Stefan (1911-1991). Polityk, historyk literatury, publicysta, profesor w uniwersytecie warszawskim, organizator nauki i badań naukowych. Członek PPR od 1942. Kształtował politykę kulturalną PPR. Założyciel Instytutu Badań Literackich (1948-1952); od 1945 redaktor naczelny tygodnika „Kuźnica" (1945-1948), redaktor naczelny „Polityki" (1957- 1958); „Nowej Kultury" (1958-1961); kierownik wydziału kultury KC PZPR (1948-1949); członek komitetu centralnego PZPR (1954-1968); minister Szkolnictwa Wyższego (1956-1959). Usunięty z KC w 1968 (opowiedział się po stronie studentów strajkujących na Uniwersytecie Warszawskim). ŻUKROWSKI Wojciech (1916-2000). Prozaik, eseista, poeta, scenarzysta filmowy. Żołnierz września 1939, w czasie wojny w AK. Utwory o ostatniej wojnie (Z kraju milczenia, 1946), liczne opowieści-reportaże, utwory dla młodzieży (Porwanie w Tiutiurlistanie, 1946). A. Wajda dokonał adaptacji filmowej noweli Ż. Lotna (1959). ŻUŁAWSKI Juliusz (1910-1995), syn pisarza Jerzego. Poeta, prozaik, eseista, tłumacz, edytor. Żołnierz września 1939, w czasie wojny w oflagu. Członek zespołów redakcyjnych: „Kuźnicy", „Nowej Kultury", „Twórczości". Po wojnie w partii, występuje z PZPR w 1957 wraz z zespołem niedoszłego miesięcznika „Europa". Prezes polskiego Pen Clubu (1978). Abramowski Edward 251, 355 Adamczewski Stanisław 103, 106 Adwentowicz Karol 130 Ajdukiewicz Kazimierz 267, 351 Albinoni Tomaso 130 Albrecht Jerzy 119, 315 Anders Władysław 22, 60, 199, 219, 287 Andrzejewski Jerzy 20, 24, 34, 36-37, 43, 62, 73-75, 80, 86, 131, 135, 144, 150-151, 154, 157, 160, 177, 251-252, 256, 261, 290-291, 297, 332 Apollinaire Guillaume 249 Aragon Louis 166, 174, 318, 327 Arendt Hannah 11, 26, 32, 263, 382 Aron Raymond 26, 197, 213 Arski Stefan 180 Auden Wystan Hugh 255, 260 Augustyn, św. (Aurelius Augustinus) 59 Awtorchanow Abdurachman 256 Ażajew Wasilij N. 187 Babajewski Siemion P. 187 Babel Isaak 175 Bach Zelewski Erich von dem 376 Baczyński Krzysztof Kamil 47, 177, 302 Balzac Honore de 81, 126, 187 Bałucki Michał 107 Banach Stefan 245 Barańczak Stanisław 148 Barlicki Norbert 350 .

Baron Adam 56 Barres Maurice 174 Bartelski Lesław 316 Bartula Michał 279 Beauvoir Simone de 200 Beck Józef 246 Beckett Samuel 269 Benesz Eduard 310 Benn Gottfried 253 Berent Wacław 245 Bereś Stanisław 9 Berezowski Antoni 366-367 Bergman Ingmar 15, 95-96 Beria Ławrientyj P. 156, 184, 214, 256, Berling Zygmunt 201, 219 Berman Jakub 117-118, 156-157, 230, 244, 249, 252, 289, 291, 334 Bernadotte Jean-Baptiste 286 Berwiński Ryszard Wincenty 27 Besanęon Alain 61, 84, 109, 271 Białoszewski Miron 109, 147 Białowąs Czesław 57 Bielinskij Wissarion G. 101 Bieńkowski Władysław 307, 309-310 Bieńkowska Flora 157 Bierezin Jacek 149 Bierut Bolesław 20, 53, 77, 118, 251, 266, 290- 292, 294, 323-324, 334, 350, 376 Bierzina Anna 327 Bieszczadowski Mikołaj 48 Bilewski Bogusz 17 Błok Aleksander 378 Bobińska Helena 258 Bobkowski Andrzej 373 Bocheński Jacek 121, 138, 223, 290-291, 298, 301, 320